«شکر ریازان»؛ شبی در سپتامبر ۱۹۹۹ که روسیه به سرویس امنیتی خود شک کرد

در سپتامبر ۱۹۹۹ چهار بمب‌گذاری در ساختمان‌های مسکونی روسیه حدود ۳۰۰ کشته بر جا گذاشت ¹¹¹²¹³. در ۲۲ سپتامبر یکی از ساکنان ریازان وجود کیسه‌هایی مشکوک در زیرزمین ساختمانش را گزارش کرد. پلیس احتمال حمله را مطرح کرد. در ۲۴ سپتامبر، سرویس امنیت فدرال روسیه (اف‌اس‌بی) ماجرا را یک مانور خواند ¹¹¹¹⁴.

سیزده روز وحشت؛ چهار بمب‌گذاری

در ۴ سپتامبر ۱۹۹۹ حدود ساعت ۲۲، یک کامیون بمب‌گذاری‌شده مقابل ساختمانی در بویناکسکِ داغستان منفجر شد که خانواده‌های نظامیان در آن زندگی می‌کردند. منابع مختلف شمار کشته‌ها را بین ۶۲ و ۶۴ نفر گزارش کردند ¹¹¹². در شب ۸ به ۹ سپتامبر، ساعت ۲۳:۵۹، انفجار بمبی در طبقهٔ همکف پلاک ۱۹ خیابان گوریانوف در جنوب‌شرقی مسکو ساختمان نه‌طبقه‌ای را فرو ریخت و ۱۰۶ نفر را کشت ¹¹¹². در ۱۳ سپتامبر، ساعت پنج صبح، انفجار بمبی در زیرزمین ساختمانی هشت‌طبقه در بزرگراه کاشیرسکویه، باز هم در مسکو، آن را با خاک یکسان کرد. شمار کشته‌شدگان به روایت منابع مختلف بین ۱۱۹ و ۱۲۴ نفر بود ¹¹¹². در ۱۶ سپتامبر، ساعت ۵:۵۷، کامیونی مقابل ساختمانی نه‌طبقه در ولگودونسک در منطقهٔ روستوف منفجر شد و ۱۷ تا ۱۹ کشته و صدها زخمی بر جا گذاشت ¹¹¹².

در این سیزده روز در مجموع حدود ۳۰۰ نفر کشته و حدود ۱٬۷۰۰ نفر زخمی شدند ¹²¹³. در ۱۰ سپتامبر، اف‌اس‌بی مسکو اعلام کرد ساختمان خیابان گوریانوف بر اثر انفجار مخلوطی از هگزوژن، ماده‌ای منفجره با کاربرد نظامی، و تی‌ان‌تی ویران شده است ¹³. مقام‌ها بلافاصله جنگجویان چچنی را متهم کردند و آنان دست داشتن در حمله را تکذیب کردند ¹.

جنگ داشت از سر گرفته می‌شد. در ۷ اوت، شامل باسایف و خطاب نیروهایشان را از چچن به داغستان برده بودند. در ۹ اوت بوریس یلتسین، ولادیمیر پوتین، رئیس اف‌اس‌بی، را نخست‌وزیر و جانشین خود معرفی کرده بود ¹¹. در ۲۳ سپتامبر پوتین دستور حملات هوایی گسترده به قفقاز شمالی را صادر کرد. گروزنی همان روز بمباران شد ¹¹¹³. روز ۲۴ در آستانه وعده داد که تروریست‌ها را «حتی توی مستراح هم می‌زنیم و می‌کشیم» ¹¹. یک هفته بعد نیروهای زمینی وارد چچن شدند ⁸.

شب ۲۲ سپتامبر در ریازان

شامگاه ۲۲ سپتامبر ۱۹۹۹، آلکسی کارتوفلنیکوف، از ساکنان ساختمانی در خیابان نووسیولوف ریازان، دید که سه نفر از ماشینی که بخشی از پلاکش با کاغذ پوشانده شده بود کیسه‌هایی بیرون آوردند و به زیرزمین بردند ¹⁴. او به پلیس تلفن کرد. مأموران سه کیسه پیدا کردند. بعدتر روایت‌های متناقضی دربارهٔ محتویات آن‌ها منتشر شد ¹¹⁴¹⁵.

ساکنان را به سینمایی در همان نزدیکی منتقل کردند و آن‌ها شب را آنجا گذراندند ¹⁴¹. کارشناسان خنثی‌سازی بمب پلیس آزمایشی سریع انجام دادند. به گفتهٔ الکساندر سرگی‌یف، رئیس اف‌اس‌بی ریازان، کاغذ معرف روی درِ جعبهٔ دستگاه وجود بخار هگزوژن را نشان داد ¹⁵. کارشناسان وجود هگزوژن را نتیجه گرفتند و کیسه‌ها برای آزمایش به مسکو فرستاده شد ¹⁴. خودرو را خالی و رهاشده در کولومنا، در منطقهٔ مسکو، پیدا کردند ¹⁴.

روز بعد نادژدا یوخانوا، کارمند شرکت تلفن ریازان، مکالمه‌ای شنودشده را به اف‌اس‌بی محلی گزارش کرد. کسی از مسکو به طرف مقابل توصیه می‌کرد تک‌تک از شهر خارج شوند، زیرا «همه جا ایست بازرسی است» ¹⁴. افرادی بازداشت شدند. به نوشتهٔ آلکسی فرولوف، خبرنگار نووایا گازتا، آن‌ها را «به مسکو فرستادند، چون در کمال تعجب معلوم شد که همکارند» ¹⁴. به گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، کسانی که پس از آن گزارش بازداشت شدند مأمور اف‌اس‌بی بودند ¹¹.

روز ۲۳، حمله‌ای که خنثی شد؛ روز ۲۴، «شکر»

در ۲۳ سپتامبر، مقام‌ها از جلوگیری از یک حمله خبر دادند. وزارت کشور علناً از هگزوژن نام برد و اف‌اس‌بی ریازان براساس مادهٔ ۲۰۵ قانون کیفری پروندهٔ تروریسم گشود ¹³. همان روز در آستانه، ولادیمیر پوتین هوشیاری ساکنان را ستود و از «کیسه‌هایی پر از مواد منفجره» سخن گفت ¹³. صبح ۲۴ سپتامبر خنثی شدن حمله تیتر روزنامه‌ها شد. کومرسانت نوشت: «زمان‌سنج هفت ساعت پیش از انفجار متوقف شد» ¹.

در ۲۴ سپتامبر، ولادیمیر روشایلو، وزیر کشور، بار دیگر به همکارانش گفت که از حمله‌ای در ریازان جلوگیری شده است ¹⁴. نیم ساعت بعد، نیکلای پاتروشف، رئیس اف‌اس‌بی، در شبکهٔ ان‌تی‌وی درست خلاف این را گفت: «انفجاری در کار نبود که خنثی شده باشد. این تمرین امنیتی بود. در کیسه‌ها فقط شکر بود، هیچ مادهٔ منفجره‌ای در آن‌ها نبود» ¹. او افزود که چنین تمرین‌هایی «فقط در ریازان انجام نشده» و وسایل مشابهی را در شهرهای دیگر هم گذاشته بودند که گویا ساکنان و مسئولانشان به اندازهٔ مردم ریازان هوشیار نبودند ¹. او بعدتر از ساکنان ریازان عذرخواهی کرد ¹⁵¹¹.

این چرخش دو روز پس از کشف کیسه‌ها روی داد، در حالی که پلیس و اف‌اس‌بی محلی ریازان از ابتدا پرونده را به‌عنوان حمله پیگیری کرده بودند. در مناظره‌ای تلویزیونی در مارس ۲۰۰۰ چند تن از ساکنان روایت اف‌اس‌بی را زیر سؤال بردند ¹⁴¹⁵. آلکسی کارتوفلنیکوف دانه‌هایی زردرنگ را توصیف کرد ¹⁵. در مناظرهٔ تلویزیونی مارس ۲۰۰۰ یکی از ساکنان به نمایندگان اف‌اس‌بی گفت: «این مانور نبود. همه‌مان دیدیم.» دیگری پرسید: «چه کسی به شما حق داده با مردم بازی کنید؟» ¹⁵.

مطبوعات روسیه در سال ۲۰۰۰ چه یافتند؟

ماجرا می‌توانست به دست فراموشی سپرده شود، اما شش ماه بعد، در میانهٔ کارزار انتخابات ریاست‌جمهوری، نووایا گازتا آن را دوباره مطرح کرد. روزنامه در ۱۳ مارس ۲۰۰۰ شهادت سرباز وظیفه‌ای را منتشر کرد که ابتدا «آلکسی پ.» معرفی شد. او در پاییز ۱۹۹۹ به نگهبانی از انباری متعلق به هنگ ۱۳۷ چتربازان ریازان گمارده شده بود. در این انبار که انبار اسلحه معرفی شده بود، کیسه‌هایی با برچسب «شکر» نگهداری می‌شد. سربازان محتویات آن‌ها را چشیدند و مزه‌اش تلخ بود. یکی از مهندسان رزمی هنگ آن را هگزوژن تشخیص داد. افسران اف‌اس‌بی از مسکو آمدند، پرونده را در دست گرفتند و سربازان را بارها به اتهام «افشای اسرار دولتی» بازجویی کردند ².

در ۲۷ مارس روزنامه نام سرباز، آلکسی پینیایف، و ادامهٔ ماجرا را منتشر کرد. او به اتهام دزدیدن شکر از انبار مهمات تحت پیگرد کیفری قرار گرفت و در تلویزیون دولتی خلاف آنچه را به روزنامه گفته بود بیان کرد. بنا بر گزارش خبرنگاران محلی، کارشناسانی که وسیلهٔ پیدا‌شده در خیابان نووسیولوف را خنثی کرده بودند، به چچن اعزام شدند و دیگر در دسترس خبرنگاران و دادگاه‌ها نبودند ³. روزنامه پرسش‌های بی‌پاسخ را مطرح کرد: چه کسی دستور تمرین را امضا کرده بود؟ چه ماده‌ای در پایگاه نگهداری می‌شد؟ چرا آزمایش‌های اولیه هگزوژن نشان داده بود؟ ³.

در ۱۷ مارس ۲۰۰۰، دوما طرح یوری شچکوچیخین، نمایندهٔ حزب یابلوکو، را رد کرد. او از دادستانی کل پرسیده بود تحقیق به کجا رسیده، آیا ماده آزمایش شده و چه کسی دستور «تمرین‌ها» را داده است. طرح ۱۹۷ رأی موافق و ۱۳۷ رأی مخالف داشت و برای تصویب به ۲۲۶ رأی نیاز بود. هیچ نماینده‌ای از حزب حامی کرملین، «وحدت»، از آن حمایت نکرد ⁴. پوتین که سرپرست ریاست‌جمهوری بود اتهام را «غیراخلاقی» خواند ⁴. جمعه ۲۴ مارس، دو روز مانده به انتخابات، شبکهٔ ان‌تی‌وی متعلق به ولادیمیر گوسینسکی، برنامهٔ تحقیق مستقل نیکلای نیکلایف را پخش کرد که در آن ساکنان خیابان نووسیولوف با نمایندگان اف‌اس‌بی روبه‌رو شدند ⁵¹⁵. الکساندر زدانویچ، سخنگوی سرویس، گفت این تمرین بخشی از عملیات «ویخر ـ ضدترور» بوده، مواد منفجرهٔ واقعی در کار نبوده و اف‌اس‌بی محلی و پلیس را از پیش مطلع نکرده بودند تا همهٔ مراحل واکنش را بیازمایند ¹⁵. اف‌اس‌بی چمدانی حاوی شواهد به استودیو آورده بود، اما از باز کردن آن بدون اجازهٔ مافوق خودداری کرد ¹⁴. شبکهٔ دولتی او‌آر‌تی رسانه‌های مستقل را به «تحریک علیه ارتش و اف‌اس‌بی» متهم کرد ⁵. ان‌تی‌وی بعدها زیر کنترل دولت رفت ¹⁵.

کمیسیون کووالیوف و سرنوشت اعضای آن

پس از آنکه تحقیق پارلمانی صورت نگرفت، در فوریهٔ ۲۰۰۲ کمیسیونی مردمی تشکیل شد. سرگئی کووالیوف، دگراندیش پیشین شوروی و نمایندهٔ مجلس، رئیس آن بود و سرگئی یوشنکوف، نمایندهٔ دوما، معاونش شد ¹⁰. کمیسیون اختیاری نداشت. نه می‌توانست از شاهدان زیر سوگند شهادت بگیرد و نه به اسناد دسترسی داشت. دولت نیز به درخواست‌هایش پاسخ نمی‌داد ⁸.

در ۱۷ آوریل ۲۰۰۳، چند ساعت پس از آنکه سرگئی یوشنکوف از ثبت حزبش «روسیهٔ لیبرال» برای انتخابات پارلمانی خبر داد، مقابل ساختمان محل زندگی‌اش در مسکو با سه گلوله از پشت به قتل رسید. قاتل تپانچه‌ای مجهز به صداخفه‌کن را در محل جا گذاشت ⁶. یوشنکوف علناً دستگاه‌های امنیتی را به دست داشتن در بمب‌گذاری‌های ۱۹۹۹ متهم کرده بود ⁶. در ژوئیهٔ ۲۰۰۳، یوری شچکوچیخین، نماینده‌ای که طرح را به دوما برده بود و معاون سردبیر نووایا گازتا و عضو کمیسیون بود، بر اثر یک بیماری برق‌آسا ظرف چند روز درگذشت. نزدیکانش به مسمومیت ظن داشتند و مقام‌ها با کالبدشکافی موافقت نکردند ¹⁰⁸. میخائیل ترپاشکین، سرهنگ دوم پیشین اف‌اس‌بی که وکیل کمیسیون و شماری از خانواده‌های قربانیان شده بود، در پاییز ۲۰۰۳ در آستانهٔ محاکمهٔ متهمان بمب‌گذاری‌ها بازداشت شد و به چهار سال حبس محکوم شد ⁸¹⁰. او گفته بود در میان مظنونان یک مأمور اف‌اس‌بی را شناسایی کرده است ⁸.

الکساندر لیتویننکو، او هم افسر پیشین اف‌اس‌بی و پناهنده در لندن، در ۲۰۰۲ با همکاری یوری فلشتینسکی، تاریخ‌نگار، کتاب اف‌اس‌بی روسیه را منفجر می‌کند را منتشر کرد. هزینهٔ آن را بوریس برزوفسکی، الیگارش در تبعید، تأمین کرد ⁸¹⁴. در ژوئن ۲۰۰۳ در روسیه نویسندگان را به اتهام افشای اسرار دولتی تحت پیگرد قرار دادند و در دسامبر محموله‌ای از نسخه‌های کتاب توقیف شد ¹³. لیتویننکو در نوامبر ۲۰۰۶ در لندن بر اثر مسمومیت با پولونیوم درگذشت ¹³¹⁴. در ۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۶، رابرت اوئن، رئیس هیئت تحقیق علنی بریتانیا، قتل را به آندری لوگووی و دمیتری کُوتون نسبت داد. به گفتهٔ او، عملیات اف‌اس‌بی احتمالاً با تأیید نیکلای پاتروشف و ولادیمیر پوتین انجام شده بود ⁹¹⁶.

محاکمهٔ ۲۰۰۴ و روایت رسمی

دستگاه قضایی روسیه شماری از عاملان اجرایی را محاکمه کرد. در ۱۹ مارس ۲۰۰۱، دیوان عالی داغستان دو نفر را به‌دلیل بمب‌گذاری بویناکسک به حبس ابد محکوم کرد ¹². در ۱۲ ژانویهٔ ۲۰۰۴، پس از محاکمه‌ای غیرعلنی، دادگاه شهر مسکو یوسف کریمشامخالوف و آدام دچکوشف، دو ساکن قره‌چای و چرکس را که از گرجستان مسترد شده بودند، برای بمب‌گذاری‌های مسکو و ولگودونسک به حبس ابد محکوم کرد ⁷¹². آن دو به دادگاه گفتند هدفشان این بوده که «سد یا پلی را منفجر کنند تا جنگ چچن متوقف شود»، نه ساختمان‌های مسکونی را ⁷. هیچ‌یک از متهمان حملات مسکو چچنی نیست ⁸.

بنا بر تحقیقات رسمی، مواد منفجره در سرزمین استاوروپل ساخته شد و در پوشش شکر به کیسلووودسک و سپس به محلی اجاره‌ای در زیرزمین ساختمان خیابان گوریانوف انتقال یافت. آچمز گوچیایف، سازمان‌دهندهٔ مستقیم حملات، همچنان تحت تعقیب است. آمران معرفی‌شده امیر خطاب، کشته‌شده در چچن در مارس ۲۰۰۲، و ابوعمر عرب بودند که او نیز درگذشته است ¹²⁸. روایت مقام‌ها تغییری نکرده است. اف‌اس‌بی دربارهٔ ریازان نیز تا امروز بر روایت تمرین امنیتی پافشاری می‌کند ¹⁵.

گاه‌شمار

• ۱۹۹۹-۰۸-۰۹ — یلتسین ولادیمیر پوتین را نخست‌وزیر و جانشین خود معرفی کرد ¹¹.
• ۱۹۹۹-۰۹-۰۴ — بویناکسک در داغستان؛ انفجار کامیون بمب‌گذاری‌شده ۶۲ تا ۶۴ کشته بر جا گذاشت ¹¹¹².
• ۱۹۹۹-۰۹-۰۸/۰۹ — مسکو، پلاک ۱۹ خیابان گوریانوف، ساعت ۲۳:۵۹؛ ۱۰۶ کشته ¹¹¹².
• ۱۹۹۹-۰۹-۱۳ — مسکو، بزرگراه کاشیرسکویه، ساعت ۵ صبح؛ ۱۱۹ تا ۱۲۴ کشته ¹¹¹². همان روز گنادی سلزنیوف، رئیس دوما، از حمله‌ای در ولگودونسک خبر داد که سه روز بعد روی داد ¹⁰.
• ۱۹۹۹-۰۹-۱۶ — ولگودونسک، ساعت ۵:۵۷؛ انفجار کامیون بمب‌گذاری‌شده ۱۷ تا ۱۹ کشته بر جا گذاشت ¹¹¹².
• ۱۹۹۹-۰۹-۲۲ — یکی از ساکنان وجود کیسه‌هایی مشکوک را به پلیس گزارش کرد. ساختمان تخلیه شد. به گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، پس از آن مأمورانی از اف‌اس‌بی بازداشت شدند ¹¹¹⁴.
• ۱۹۹۹-۰۹-۲۳ — وزارت کشور از هگزوژن نام برد. اف‌اس‌بی ریازان پروندهٔ تروریسم گشود. پوتین هوشیاری ساکنان را ستود و بمباران گروزنی آغاز شد ¹³.
• ۱۹۹۹-۰۹-۲۴ — روشایلو از جلوگیری از یک حمله خبر داد؛ پاتروشف از «تمرین» و «شکر» ¹¹⁴.
• ۲۰۰۰-۰۳-۱۳ — نووایا گازتا روایت سرباز وظیفه‌ای را منتشر کرد که می‌گفت از کیسه‌های مواد منفجره در نزدیکی ریازان نگهبانی کرده است ².
• ۲۰۰۰-۰۳-۱۷ — دوما طرح شچکوچیخین را رد کرد (۱۹۷ رأی موافق؛ ۲۲۶ رأی لازم بود) ⁴.
• ۲۰۰۰-۰۳-۲۴ — ان‌تی‌وی دو روز پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری برنامهٔ تحقیق مستقل را دربارهٔ ریازان پخش کرد ⁵¹⁵.
• ۲۰۰۰-۰۳-۲۶ — پوتین در دور نخست با حدود ۵۳ درصد آرا رئیس‌جمهور شد ¹¹.
• ۲۰۰۲-۰۲ — کمیسیون مردمی کووالیوف تشکیل شد ¹⁰.
• ۲۰۰۳-۰۴-۱۷ — سرگئی یوشنکوف در مسکو به قتل رسید ⁶.
• ۲۰۰۳-۰۷ — یوری شچکوچیخین درگذشت ⁸¹⁰.
• پاییز ۲۰۰۳ — میخائیل ترپاشکین بازداشت شد و در ۲۰۰۴ به چهار سال حبس محکوم شد ⁸¹⁰.
• ۲۰۰۴-۰۱-۱۲ — کریمشامخالوف و دچکوشف در محاکمه‌ای غیرعلنی به حبس ابد محکوم شدند ⁷.
• ۲۰۰۶-۱۱ — الکساندر لیتویننکو در لندن بر اثر مسمومیت با پولونیوم درگذشت ¹³.
• ۲۰۱۶-۰۱-۲۱ — هیئت تحقیق بریتانیا نتیجه گرفت که قتل او «احتمالاً» با تأیید پاتروشف و پوتین انجام شده است ⁹¹⁶.

منابع

1. Reuters, « Russian bomb scare is security exercise », dépêche de Moscou reprise par le Deseret News, 24 septembre 1999, https://www.deseret.com/1999/9/24/19467264/russian-bomb-scare-is-security-exercise/
2. Novaïa Gazeta, « Гексоген. ФСБ. Рязань » (« Hexogène. FSB. Riazan »), n° 18, 13 mars 2000, https://novayagazeta.ru/articles/2000/03/13/9488-geksogen-fsb-ryazan
3. Novaïa Gazeta, « ФСБ. Гексоген. Рязань-2 » (« FSB. Hexogène. Riazan-2 »), n° 21, 27 mars 2000, https://novayagazeta.ru/articles/2000/03/27/9384-fsb-geksogen-ryazan-2
4. Yevgenia Borisova, « Duma Rejects Move to Probe Ryazan Apartment Bomb », The Moscow Times, 21 mars 2000, https://www.themoscowtimes.com/archive/duma-rejects-move-to-probe-ryazan-apartment-bomb
5. Peter Heinlein, « Russia / Ryazan bombing », Voice of America, Moscou, 22 mars 2000 (archive de la Federation of American Scientists), https://irp.fas.org/news/2000/03/000322-fsb1.htm
6. Gregory Feifer, « Russia: Assassination Of Liberal Lawmaker Seen As Attack On Democratic Values », Radio Free Europe/Radio Liberty, 18 avril 2003, https://www.rferl.org/a/1102988.html
7. Fiodor Maksimov et Olga Allenova, compte rendu du procès Krymchamkhalov-Detchkouchev, Kommersant-Vlast, 19 janvier 2004, https://www.kommersant.ru/doc/441431
8. Amy Knight, « Finally, We Know About the Moscow Bombings », The New York Review of Books, 22 novembre 2012 (recension de John B. Dunlop, The Moscow Bombings of September 1999, Ibidem, 2012), https://www.nybooks.com/articles/2012/11/22/finally-we-know-about-moscow-bombings/
9. Andrew V. Pestano, « Russia rejects British report: Putin 'probably approved' Litvinenko assassination », UPI, 21 janvier 2016, https://www.upi.com/Top_News/World-News/2016/01/21/Russia-rejects-British-report-Putin-probably-approved-Litvinenko-assassination/7631453378170/
10. David Satter, « Vladimir Putin, 1999 Russian Apartment-House Bombings: Was Putin Responsible? », Hudson Institute (paru d'abord dans National Review), 17 août 2016, https://www.hudson.org/national-security-defense/vladimir-putin-1999-russian-apartment-house-bombings-was-putin-responsible
11. Mike Eckel, article sur les vingt ans de l'accession de Vladimir Poutine au pouvoir (Daghestan, attentats, Riazan, élection de 2000), Radio Free Europe/Radio Liberty, 7 août 2019, https://www.rferl.org/a/putin-russia-president-1999-chechnya-apartment-bombings/30097551.html
12. Kommersant, « «Слышно было даже в Марьино» » (« On l'a entendu jusqu'à Marino »), dossier des vingt ans des attentats, 9 septembre 2019, https://www.kommersant.ru/doc/4087846
13. Dmitry Volchek, « 'All Of Russia Was At Stake In This Game': Who Blew Up The Apartment Buildings In 1999? », Radio Free Europe/Radio Liberty, 19 septembre 2019, https://www.rferl.org/a/who-blew-up-moscow-apartment-buildings-1999/31033208.html
14. Yulia Akhmedova, « Remembering Ryazan », Novaya Gazeta Europe, 25 mars 2024, https://novayagazeta.eu/en/articles/2024/03/25/remembering-ryazan-en
15. Meduza, « 25 лет назад Россия узнала о „рязанском сахаре“ » (« Il y a 25 ans, la Russie découvrait le « sucre de Riazan » »), sur l'émission Enquête indépendante de Nikolaï Nikolaïev, 22 septembre 2024, https://meduza.io/feature/2024/09/22/25-let-nazad-rossiya-uznala-o-ryazanskom-sahare-zhurnalist-nikolay-nikolaev-vypustil-o-nem-nezavisimoe-rassledovanie
16. Robert Owen, The Litvinenko Inquiry, rapport au Parlement britannique, 21 janvier 2016, § 10.16, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a8055c340f0b62302692e48/The-Litvinenko-Inquiry-H-C-695-web.pdf

چکیده در ۳۰ ثانیه

اگر برای خواندن مقاله فرصت ندارید، نکات اصلی را اینجا بخوانید و پیوند آن را به اشتراک بگذارید.

1. از ۴ تا ۱۶ سپتامبر ۱۹۹۹ چهار ساختمان در بویناکسک، مسکو (دو بار) و ولگودونسک ویران شد. حدود ۳۰۰ نفر کشته و حدود ۱٬۷۰۰ نفر زخمی شدند.
2. ۲۲ سپتامبر در ریازان، ساکنی از کیسه‌هایی در زیرزمین خبر داد. پلیس آن را حمله‌ای خنثی‌شده دانست و دستگاه هگزوژن نشان داد. روز ۲۴ اف‌اس‌بی از «تمرین» و «شکر» گفت.
3. نقش اف‌اس‌بی در دادگاه اثبات نشد. ۱۷ مارس ۲۰۰۰ طرح تحقیق ۱۹۷ از ۲۲۶ رأی لازم را گرفت. دو عضو کمیسیون در ۲۰۰۳ مردند، وکیلش حبس شد و لیتویننکو در ۲۰۰۶ کشته شد.

اشتراک‌گذاری WhatsApp Telegram X Facebook E-mail کپی کردن پیوند دریافت خلاصهٔ تصویری

اشتباهی دیده‌اید؟ جای منبعی خالی است؟ به ما بنویسید : اشتباه را اصلاح می‌کنیم و اصلاحیه را در مقاله می‌آوریم.