کوچ جوامع یهودی از کشورهای عربی و ایران در قرن بیستم

در ۲۴ سپتامبر ۱۹۵۰، دو هواپیما با ۱۷۷ مسافر در لُد فرود آمدند. این‌ها آخرین پروازها از حدود ۳۸۰ پروازی بودند که از ژوئن ۱۹۴۹ نزدیک به ۵۰ هزار یهودی را از یمن به اسرائیل بردند ⁸. عملیات «بر بال‌های عقاب» که به «قالیچهٔ پرنده» شهرت یافت، تنها بخشی از جریانی گسترده‌تر بود. در طول یک نسل، جوامع یهودی جهان عرب که برخی ۲٬۵۰۰ سال سابقه داشتند، تقریباً به‌کلی از میان رفتند. طبق جدول کتابخانهٔ مجازی یهود، جمعیت یهودیان کشورهای عربیِ بررسی‌شده از حدود ۸۵۱ هزار نفر در ۱۹۴۸ به کمتر از چهار هزار نفر در ۲۰۲۳ رسید ¹⁴. با احتساب ایران، جمعیت آغاز دوره به یک میلیون نفر نزدیک می‌شود ¹³. این پرونده نخست سرگذشت هر کشور و سپس اسکان مهاجران در اسرائیل، سرنوشت دارایی‌ها و به رسمیت شناختن دیرهنگام این کوچ را بررسی می‌کند.

عراق؛ از فرهود ۱۹۴۱ تا اعدام‌های ۱۹۶۹

در آن زمان حدود ۱۳۵ هزار یهودی در عراق زندگی می‌کردند که نزدیک به ۳ درصد جمعیت کشور بود و ۹۰ هزار نفرشان در بغداد بودند ¹. در ۲ آوریل ۱۹۴۱، رشید عالی گیلانی با کودتایی هوادار آلمان و با حمایت حاج امین الحسینی، مفتی اورشلیم، به قدرت رسید (بنگرید به پروندهٔ ما دربارهٔ مفتی). در مه، بریتانیایی‌ها کنترل کشور را پس گرفتند. در ۱ ژوئن ۱۹۴۱، روز عید شاووعوت، هنگامی که نایب‌السلطنه به بغداد بازمی‌گشت، گروهی از سربازان و مأموران پلیس عراق، جوانان جنبش هوادار محور «فتوّه» و شماری از غیرنظامیان به یهودیان شهر حمله کردند. این کشتار که «فرهود» (غارت به‌زور) نام گرفت، دو روز طول کشید. موزهٔ یادبود هولوکاست آمریکا ۱۵۰ تا ۱۸۰ کشته و ۶۰۰ زخمی گزارش می‌کند؛ هیئت تحقیق عراقی ۱۲۸ کشته شمرده بود. بیش از ۱٬۵۰۰ مغازه و خانه غارت شد ¹. برآوردهای دیگری رقم ۱۷۹ کشته را ذکر می‌کنند ²¹.

گسست اصلی پس از ۱۹۴۸ روی داد. در مارس ۱۹۵۰، پارلمان عراق به یهودیان، و فقط به آنان، اجازه داد در ازای صرف‌نظر از تابعیت و حق بازگشت از کشور خارج شوند. اعتبار قانون یک سال بود. بغداد انتظار داشت شش یا هفت هزار نفر بروند؛ حدود ۱۲۵ هزار نفر ثبت‌نام کردند ². ۱۰ مارس ۱۹۵۱، یک روز پس از انقضای قانون، قانون دیگری ادارهٔ «اموال یهودیانی که تابعیت عراقی خود را از دست داده‌اند» به دولت سپرد ². انتقال هوایی به اسرائیل در عملیات «عزرا و نحمیا» اوایل ۱۹۵۲ پایان یافت. تا پایان ۱۹۵۱، حدود ۱۲۴ هزار نفر از ۱۳۵ هزار یهودی عراق به اسرائیل مهاجرت کرده بودند ¹ و حدود ۱۰ هزار نفر مانده بودند ².

برای ماندگان، سخت‌ترین دوران پس از به قدرت رسیدن حزب بعث در ۱۹۶۸ فرا رسید. در ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۶۹، به حکم دادگاهی انقلابی، چهارده نفر متهم به جاسوسی برای اسرائیل در بغداد به دار آویخته شدند: نه یهودی، دو مسیحی و سه مسلمان ³. اعدام‌ها در ملأعام انجام شد ²¹. یادداشت اطلاعاتی وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۶۹ متهمان یهودی را برای حکومتی گرفتار بحران، «بلاگردان‌هایی باورپذیر» خواند و نوشت جامعه‌ای که بیش از ۱۰۰ هزار عضو داشت به حدود سه هزار نفر رسیده است ³. در ۲۰۲۵ پنج یهودی در عراق مانده‌اند ¹³.

مصر؛ ۱۹۴۸، ۱۹۵۶ و ۱۹۶۷

در ۱۹۴۸، مصر ۷۵ هزار یهودی داشت ⁴¹⁴. از ژوئن تا نوامبر همان سال، در جریان جنگ با اسرائیل، انفجار بمب در محلهٔ یهودیان قاهره بیش از ۷۰ کشته و نزدیک به ۲۰۰ زخمی بر جا گذاشت ⁴. بحران سوئز نقطهٔ عطف بود. در نوامبر ۱۹۵۶، پس از حملهٔ مشترک فرانسه، بریتانیا و اسرائیل، دولت ناصر نزدیک به ۲۵ هزار یهودی را اخراج و اموالشان را مصادره کرد. حدود هزار نفر دیگر روانهٔ زندان یا اردوگاه شدند. در اعلامیهٔ ۲۳ نوامبر ۱۹۵۶ همهٔ یهودیان «صهیونیست و دشمن دولت» خوانده شدند. کسانی که می‌رفتند فقط اجازه داشتند یک چمدان و مبلغ اندکی پول بردارند و باید سندی را امضا می‌کردند که اموالشان را به دولت «می‌بخشید» ⁴. در ژوئن ۱۹۶۷ با آغاز جنگ شش‌روزه بار دیگر اموال یهودیان مصادره شد ⁴ و مردان یهودی را بازداشت و محبوس کردند. طبق روایت یک خانواده که مؤسسهٔ هادسن منتشر کرده، شمار آنان حدود ۴۰۰ نفر بود. آخرین نفرات در ۱۹۷۰ آزاد شدند ⁵. در ۲۰۲۰ کمتر از ده یهودی در مصر مانده بودند ⁴.

لیبی؛ طرابلس در ۱۹۴۵، ۱۹۴۸ و ۱۹۶۷

لیبی در ۱۹۴۸ جمعیتی معادل ۳۸ هزار یهودی داشت ⁷¹⁴. از ۵ تا ۷ نوامبر ۱۹۴۵، هنگامی که کشور زیر ادارهٔ نظامی بریتانیا بود، یهودیان طرابلس و اطرافش هدف کشتاری سه‌روزه قرار گرفتند. مرکز منابع یاد وشم ۱۲۱ یهودیِ به‌قتل‌رسیده را ثبت کرده ⁶ و شمارش‌های دیگر از بیش از ۱۴۰ کشته حکایت دارند ⁷. کنیسه‌هایی ویران و صدها خانه و مغازه غارت شد ⁶. در ۱۲ ژوئن ۱۹۴۸، شورش‌های تازه در طرابلس ۱۲ کشته بر جا گذاشت و ۲۸۰ خانهٔ یهودیان را ویران کرد ⁷. پس از تشکیل اسرائیل، بیش از ۳۰ هزار یهودی لیبی را به مقصد کشور تازه ترک کردند ⁶. حدود هفت هزار نفری که مانده بودند در ژوئن ۱۹۶۷ هدف حمله قرار گرفتند. ۱۸ نفر کشته شدند و تقریباً همه رفتند ⁷. پس از کودتای معمر قذافی (۱۹۶۹)، همهٔ دارایی‌های یهودیان مصادره و بدهی‌ها به آنان لغو شد ⁷. تاریخ سلب مالکیت ۱۹۷۰ ثبت شده است ²¹. اسمرالدا مِنیاقی، آخرین زن یهودی لیبی، در فوریهٔ ۲۰۰۲ درگذشت ⁷.

یمن؛ «قالیچهٔ پرنده»

در ۱۹۴۸، ۵۵ هزار یهودی در یمن و هشت هزار نفر دیگر در عدن زندگی می‌کردند که آن زمان مستعمرهٔ بریتانیا بود ¹³. در دسامبر ۱۹۴۷، پس از رأی‌گیری دربارهٔ طرح تقسیم سازمان ملل، در عدن شورش‌هایی روی داد ²¹. از ژوئن ۱۹۴۹ تا ۲۴ سپتامبر ۱۹۵۰ نزدیک به ۵۰ هزار یهودی یمنی از عدن با هواپیما به اسرائیل رفتند. بسیاری پس از هفته‌ها پیاده‌روی به عدن رسیده بودند ⁸. در ۲۰۲۵ یک یهودی در یمن مانده است ¹³.

سوریه؛ حلبِ ۱۹۴۷ و مرزی که تا ۱۹۹۲ بسته ماند

در ۱۹۴۸، ۳۰ هزار یهودی در سوریه زندگی می‌کردند ¹³¹⁴. پس از رأی به طرح تقسیم در ۱۹۴۷، جمعیت به یهودیان حلب حمله کرد. ده‌ها نفر کشته شدند و بیش از ۲۰۰ خانه، مغازه و کنیسه ویران شد ⁹. از ۱۹۴۷ مهاجرت به خارج ممنوع بود و مجازات مرگ یا کار اجباری داشت. یهودیان را از ادارات دولتی و بانک‌ها کنار گذاشتند و حساب‌هایشان را مسدود کردند. در موارد نادری که اجازهٔ سفر می‌دادند، باید وثیقه گذاشته می‌شد و نزدیکانی به‌عنوان گروگان می‌ماندند ⁹. در ۱۹۷۴ هنوز چهار تا پنج هزار یهودی در سوریه زندگی می‌کردند ⁹. تنها در ۱۹۹۲ بود که حافظ اسد رسماً اجازهٔ خروجشان را داد. هزاران نفر رفتند، بیشتر به بروکلین. در ۱۹۹۴ طی عملیاتی بی‌سروصدا ۱٬۲۶۲ نفر به اسرائیل رفتند. بنا بر همان منبع، در ۱۹۹۵ حدود ۲۵۰ نفر در دمشق مانده بودند ⁹. برای ۲۰۲۵ کتابخانهٔ مجازی یهود شش نفر و سازمان عدالت برای یهودیان کشورهای عربی (JJAC) سه نفر در سوریه گزارش کرده‌اند ⁹¹³.

مغرب عربی؛ سه مسیر متفاوت

بیش از نیمی از کل این جمعیت در شمال آفریقای تحت حاکمیت فرانسه زندگی می‌کردند: در سال ۱۹۴۸، ۲۶۵ هزار نفر در مراکش، ۱۴۰ هزار نفر در الجزایر و ۱۰۵ هزار نفر در تونس ¹³¹⁴. در ۱۹۶۲ بخش عمده‌ای از مهاجران الجزایر به فرانسه رفتند ¹¹. در مراکش بخشی از خروج‌ها در چارچوب عملیات یاخین سازمان یافت ¹⁰.

در ژوئن ۱۹۴۸، شورش‌های جراده و وجده در مراکش ده‌ها کشته بر جا گذاشت ²¹. از ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۱، بیش از ۱۲۰ هزار یهودی به اسرائیل رفتند ¹⁰. پس از استقلال (۱۹۵۶)، در راه مهاجرت به اسرائیل مانع گذاشته شد و سپس مهاجرت به شکلی دیگر از سر گرفته شد. بر سر عملیات یاخین (از ۲۸ نوامبر ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۴) با رباط مذاکره شد. اسرائیل ۵۰۰ هزار دلار پرداخت و سپس برای هر یک از ۵۰ هزار مهاجر نخست ۱۰۰ دلار و پس از آن برای هر نفر ۲۵۰ دلار داد. سازمان آمریکایی «هایاس» ۵۰ میلیون دلار از هزینهٔ عملیات را تأمین کرد. بیش از ۹۷ هزار یهودی از طریق فرانسه یا ایتالیا مراکش را ترک کردند و برخی در فرانسه، کانادا یا آمریکا ساکن شدند ¹⁰. در ۲۰۲۵ حدود ۲٬۵۰۰ نفر مانده‌اند ¹³. این پادشاهی در حدود بیست سال گذشته به‌دلیل حفظ میراث یهودی خود متمایز بوده است ²¹.

در الجزایر، فرمان کرمیو در ۲۴ اکتبر ۱۸۷۰ یهودیان را شهروند فرانسه کرده بود ¹¹²¹. هنگام استقلال در ۱۹۶۲، آنان همراه دیگر فرانسویان الجزایر رفتند. نزدیک به ۱۳۰ هزار نفر به فرانسه رفتند، در حالی که از ۱۹۴۸ به بعد ۲۵٬۶۸۱ نفر به اسرائیل رفته بودند ¹¹. در تونس شمار یهودیان از ۱۰۵ هزار نفر در ۱۹۴۸ به ۱۰ هزار نفر در ۱۹۶۸ و به ۱٬۵۰۰ نفر در زمان حاضر رسید ¹³. مهاجرت به فرانسه و اسرائیل پس از شورش‌های ژوئن ۱۹۶۷ شتاب گرفت ²¹.

ایران؛ انقلاب ۱۹۷۹

ایران کشوری عربی نیست، اما سرگذشتش با همسایگان گره می‌خورد. پیش از ۱۹۴۸، جمعیت یهودیان حدود ۸۰ هزار نفر بود ²¹ و در برآوردهای دیگر تا ۱۰۰ هزار نفر می‌رسید ¹³. انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ همه چیز را تغییر داد. حبیب القانیان، متولد ۱۹۱۲ در تهران، بنیان‌گذار پلاسکو، نخستین تولیدکنندهٔ پلاستیک در خاورمیانه، و از ۱۹۵۹ رئیس جامعهٔ کلیمیان بود. دادگاه او بیست دقیقه طول کشید و در ۹ مه ۱۹۷۹ به اتهام «جاسوسی صهیونیستی» و «افساد فی‌الارض» تیرباران شد. اعدامش به خروج یهودیان شتاب داد ¹². جدول JJAC در ستون برآورد ۲۰۲۵ جمعیت یهودیان ایران را ۸٬۷۵۶ نفر ذکر می‌کند ¹³.

پذیرش در اسرائیل؛ اردوگاه‌های گذار

هنگام تأسیس اسرائیل در مه ۱۹۴۸، ۶۵۰ هزار یهودی در آن زندگی می‌کردند. طی یک دههٔ بعد بیش از ۸۰۰ هزار مهاجر وارد شدند ¹⁵. آژانس یهود از ۱۹۵۰ برای اسکان آن‌ها اردوگاه‌های موقت موسوم به معباروت را برپا کرد. در پایان ۱۹۵۰، ۹۳ هزار نفر در ۶۲ اردوگاه بودند و در پایان ۱۹۵۱ شمارشان ۲۲۰٬۵۱۷ نفر بود (با احتساب انواع دیگر اسکان موقت، ۲۵۶٬۵۰۶ نفر). خانواده‌ها در کلبه‌های ۱۰ تا ۱۵ مترمربعیِ بدون آب و برق زندگی می‌کردند. دوسوم ساکنان از کشورهای مسلمان آمده بودند. در پایان ۱۹۶۳ هنوز ۱۵٬۳۰۰ نفر در اردوگاه‌ها بودند ¹⁵. حدود ۷۰ درصد یهودیانی که از کشورهای عربی رفتند در اسرائیل ساکن شدند و دیگران در فرانسه، بریتانیا، آمریکا یا کانادا ¹³. در پیمایش منتشرشدهٔ مرکز پیو در ۲۰۱۶، پاسخ‌دهندگان یهودی اسرائیلی که خود را اشکنازی می‌دانستند و آنان که خود را سفاردی یا مزراحی می‌خواندند، تعداد تقریباً برابری داشتند ¹⁶.

دارایی‌های به‌جامانده؛ برآوردهای متفاوت

خانه‌ها، مغازه‌ها، زمین‌ها و موجودی حساب‌هایی که به جا ماند چه ارزشی داشت؟ سازمان «عدالت برای یهودیان کشورهای عربی» به ارزش امروز رقم ۲۶۳ میلیارد دلار را مطرح می‌کند ¹³. در ژانویهٔ ۲۰۱۹، جروزالم پست از برآورد ۲۵۰ میلیارد دلاری برای طرح احتمالی درخواست غرامت خبر داد ¹⁸. مایکل فیشباخ، تاریخ‌نگار آمریکایی که در ۲۰۰۸ پژوهشی دانشگاهی دربارهٔ این مطالبات منتشر کرد، محتاط‌تر است. به گفتهٔ او تهیهٔ آمار دشوار است، مبالغی که اسرائیل در دههٔ ۱۹۵۰ مستند کرد در قیاس با مطالبات فلسطینیان اندک بود و هیچ دعوای حقوقی به جبران خسارت قابل توجهی نینجامیده است ¹⁷.

به رسمیت شناختن دیرهنگام

قطعنامهٔ ۲۴۲ شورای امنیت، مصوب ۲۲ نوامبر ۱۹۶۷، بر ضرورت «حل‌وفصلی عادلانه برای مشکل پناهندگان» تأکید می‌کند، بی‌آنکه روشن کند منظور کدام پناهندگان است ²⁰. انجمن‌های یهودیان کشورهای عربی این عبارت را شامل هر دو جمعیت آواره می‌دانند ¹³²¹. سازمان ملل در ۱۹۴۹ نهادی ویژه، آنروا، برای پناهندگان فلسطینی ایجاد کرد. آنروا فرزندان و نسل‌های بعدیِ مردانِ پناهندهٔ فلسطین، از جمله فرزندخواندگان را واجد شرایط ثبت‌نام می‌داند ²³.

در ژوئن ۲۰۱۴ کنست به پیشنهاد دو نماینده، شیمعون اوحایون و نیسیم زئِو، قانونی تصویب کرد که ۳۰ نوامبر، روز پس از سالگرد تصویب طرح تقسیم ۱۹۴۷، را روز یادبود کوچ و اخراج یهودیان کشورهای عربی و ایران نامید. در نخستین مراسم در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴، رووِن ریولین، رئیس‌جمهور، گفت این به رسمیت شناختن «بیش از حد دیر و در مقیاسی بسیار کوچک» صورت گرفته است. پیشنهاددهندگان قانون از غیبت موضوع در برنامه‌های درسی انتقاد کردند. به گفتهٔ زئِو، ۶۵۰ هزار تن از این یهودیان به اسرائیل آمدند و دیگران عمدتاً به اروپا و قارهٔ آمریکا رفتند ¹⁹.

گاه‌شمار

• ۱۹۴۱-۰۶-۰۱ — فرهود بغداد دو روز ادامه داشت. موزهٔ یادبود هولوکاست آمریکا ۱۵۰ تا ۱۸۰ کشته گزارش می‌کند ¹.
• ۱۹۴۵-۱۱-۰۵ — کشتار طرابلس سه روز طول کشید و بنا بر گزارش یاد وشم ۱۲۱ کشته داشت ⁶.
• ۱۹۴۷-۱۱-۲۹ — طرح تقسیم سازمان ملل تصویب شد. در هفته‌های بعد حلب و عدن شاهد شورش بودند ⁹²¹.
• ۱۹۴۸-۰۶-۰۷ — در جراده و وجدهٔ مراکش شورش روی داد، و در ۱۲ ژوئن در طرابلس شورشی دیگر ۱۲ کشته بر جا گذاشت ⁷²¹.
• ۱۹۴۹-۰۶ — عملیات «قالیچهٔ پرنده» از عدن به اسرائیل آغاز شد و در ۲۴ سپتامبر ۱۹۵۰ با انتقال نزدیک به ۵۰ هزار نفر پایان یافت ⁸.
• ۱۹۵۰-۰۳ — عراق اجازه داد یهودیان در ازای ترک تابعیت از کشور خارج شوند. حدود ۱۲۵ هزار نفر ثبت‌نام کردند. در ۱۰ مارس ۱۹۵۱ دولت اموالشان را در اختیار گرفت ².
• ۱۹۵۱-۱۲ — در اسرائیل، ۲۲۰٬۵۱۷ نفر در معباروت زندگی می‌کردند ¹⁵.
• ۱۹۵۶-۱۱-۲۳ — اعلامیه‌ای در مصر همهٔ یهودیان را «صهیونیست و دشمن دولت» خواند. نزدیک به ۲۵ هزار نفر اخراج شدند ⁴.
• ۱۹۶۱-۱۱-۲۸ — عملیات یاخین در مراکش آغاز شد. تا ۱۹۶۴ بیش از ۹۷ هزار نفر رفتند ¹⁰.
• ۱۹۶۲ — با استقلال الجزایر نزدیک به ۱۳۰ هزار یهودی راهی فرانسه شدند ¹¹.
• ۱۹۶۷-۰۶ — جنگ شش‌روزه؛ در مصر مصادره و بازداشت، در لیبی ۱۸ کشته ⁴⁵⁷.
• ۱۹۶۷-۱۱-۲۲ — قطعنامهٔ ۲۴۲ خواستار «حل‌وفصلی عادلانه برای مشکل پناهندگان» شد ²⁰.
• ۱۹۶۹-۰۱-۲۷ — در بغداد چهارده نفر، از جمله نه یهودی، در ملأعام به دار آویخته شدند ³²¹.
• ۱۹۷۹-۰۵-۰۹ — حبیب القانیان در تهران اعدام شد ¹².
• ۱۹۹۲ — حافظ اسد اجازهٔ خروج یهودیان از سوریه را صادر کرد ⁹.
• ۲۰۱۴-۰۶ — کنست ۳۰ نوامبر را روز یادبود اعلام کرد ¹⁹.

منابع

1. United States Holocaust Memorial Museum, « Le Farhoud », Encyclopédie multimédia de la Shoah, https://encyclopedia.ushmm.org/content/fr/article/the-farhud
2. JNS, « 75 years ago, Iraq stripped its Jews of citizenship », Jewish News Syndicate, 6 mars 2025, https://www.jns.org/75-years-ago-iraq-stripped-its-jews-of-citizenship/
3. Département d'État des États-Unis, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1969-1976, vol. E-4, document 251, Research Memorandum RNA-6 « Iraq: Internal Stresses and the Search for the Bogeyman », 14 février 1969, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve04/d251
4. Jewish Virtual Library (AICE), « The Jews of Egypt », https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-egypt
5. Lela Gilbert, « Remembering Their Flight from Egypt », Hudson Institute (paru dans The Jerusalem Post), 30 novembre 2009, https://www.hudson.org/human-rights/remembering-their-flight-from-egypt
6. Yad Vashem, Shoah Resource Center, « Libya », https://wwv.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206407.pdf
7. Jewish Virtual Library (AICE), « The Jews of Libya », https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-libya
8. The Jerusalem Post, « On this day: The conclusion of Operation Magic Carpet », 24 septembre 2021, https://www.jpost.com/israel-news/on-this-day-the-conclusion-of-operation-magic-carpet-680199
9. Jewish Virtual Library (AICE), « The Jews of Syria », https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-syria
10. Center for Israel Education, « Operation Yachin Begins Bringing Jews from Morocco », https://israeled.org/operation-yachin-begins-bringing-jews-from-morocco
11. Jewish Virtual Library (AICE), « The Jews of Algeria », https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-algeria
12. Center for Israel Education, « Iranian Jewish Leader Habib Elghanian Executed », https://israeled.org/iranian-jewish-leader-habib-elghanian-executed
13. Justice for Jews from Arab Countries (JJAC), « Facts & Figures » (tableau des populations juives 1948-2025, biens, résolution 242), https://justiceforjews.com/facts-figures/
14. Jewish Virtual Library (AICE), « Jewish Population of the Arab World », d'après Sergio DellaPergola, « World Jewish Population, 2021 », American Jewish Year Book 2023, Springer, 2024, https://www.jewishvirtuallibrary.org/jewish-populations-in-the-arab-world
15. Jonathan Kaplan (Agence juive pour Israël), « Absorbing the Exiles », My Jewish Learning, https://www.myjewishlearning.com/article/absorbing-the-exiles/
16. Pew Research Center, « Israel's Religiously Divided Society », 8 mars 2016, https://www.pewresearch.org/religion/2016/03/08/israels-religiously-divided-society/
17. Michael R. Fischbach, « The Hidden Agenda Behind the Jewish Refugees Resolution », History News Network, 27 juillet 2008, https://www.historynewsnetwork.org/article/52679
18. Tamar Uriel-Beeri, « Israel to seek $250bil in compensation from Arab, Muslim countries », The Jerusalem Post, 5 janvier 2019, https://www.jpost.com/breaking-news/estimate-of-lost-jewish-property-value-in-tunisia-libya-50-billion-576427
19. The Jerusalem Post (reproduit par l'Institute for Jewish Ideas and Ideals), « Israel Recognizes the Travails of Jews from Arab Lands and Iran », 30 novembre 2014, https://www.jewishideas.org/article/israel-recognizes-travails-jews-arab-lands-and-iran
20. Conseil de sécurité des Nations unies, résolution 242 (1967), 22 novembre 1967, texte reproduit par Michael Zank, Boston University, https://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/tx/UN242.htm
21. David Bensoussan, « L'Exode oublié des Juifs des pays arabo-musulmans », mémoire présenté au Comité permanent des affaires étrangères et du développement international du Parlement du Canada, 2 mai 2013 (PDF hébergé par le CRIF), https://www.crif.org/sites/default/fichiers/images/documents/nl2%20L%27Exode%20oubli%C3%A9%20des%20Juifs%20des%20pays%20arabo-musulmans.pdf
22. Olivier Stirn, recension de Georges Bensoussan, Juifs en pays arabes. Le grand déracinement, 1850-1975 (Tallandier, 2012), Académie des sciences d'outre-mer, 2013, https://www.academieoutremer.fr/images/files/Juifs-Pays-Arabes-%2858_402%29.pdf
23. UNRWA, Palestine Refugees, critères d’inscription, https://www.unrwa.org/palestine-refugees

چکیده در ۳۰ ثانیه

اگر برای خواندن مقاله فرصت ندارید، نکات اصلی را اینجا بخوانید و پیوند آن را به اشتراک بگذارید.

1. در ۱۹۴۸ حدود ۸۵۰ هزار یهودی در کشورهای عربی بررسی‌شده زندگی می‌کردند. جمعیت یهودیان ایران جداگانه برآورد می‌شود.
2. قانون ۱۹۵۰ عراق به یهودیان اجازه داد با ترک تابعیت از کشور خارج شوند. در مراکش، عملیات یاخین از ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۴ بخشی از مهاجرت را سازمان داد.
3. در ژوئن ۲۰۱۴ کنست ۳۰ نوامبر را روز یادبود کوچ و اخراج یهودیان از کشورهای عربی و ایران نامید.

اشتراک‌گذاری WhatsApp Telegram X Facebook E-mail کپی کردن پیوند دریافت خلاصهٔ تصویری

اشتباهی دیده‌اید؟ جای منبعی خالی است؟ به ما بنویسید : اشتباه را اصلاح می‌کنیم و اصلاحیه را در مقاله می‌آوریم.