نام «فلسطین» از کجا آمده است؟ از فِلِستی‌ها تا سازمان آزادی‌بخش فلسطین

نام «فلسطین» امروز محل ستیز است. گروهی می‌گویند این نام ثابت می‌کند که ملتی عرب «از همیشه» در این سرزمین زیسته است. گروهی دیگر آن را صرفاً ساختهٔ رومیان برای زدودن نام یهودیه می‌دانند. این پرونده قرن به قرن پی می‌گیرد که این واژه به چه جایی اشاره داشته است و از آنچه اسناد نشان می‌دهند فراتر نمی‌رود.

فِلِستی‌ها؛ مردمانی در ساحل

ریشهٔ این واژه را می‌توان در نام فِلِستی‌ها یافت: در عبری پلیشتیم و در مصری پِلِسِت یا Prst. سنگ‌نوشته‌های مصری آنان را در شمار «مردمان دریا» آورده‌اند که رامسس سوم حدود ۱۱۸۰ پیش از میلاد با آن‌ها جنگید. ردشان در یافته‌های باستان‌شناختی ساحل شام از اوایل قرن دوازدهم پیش از میلاد پیدا می‌شود ². دیوید جیکوبسن، باستان‌شناس، دیدگاه غالب را چنین خلاصه می‌کند: آنان از یونان یا قبرس، از راه مصر، به ساحل شرقی مدیترانه آمدند و اواخر قرن سیزدهم پیش از میلاد در آنجا سکونت گزیدند ⁶.

قلمروشان باریک بود: جلگهٔ ساحلی جنوب با پنج شهر غزه، اشکلون، اشدود، عِقرون و جَت ². گورستان فِلِستیِ اشکلون در ۲۰۱۳ شناسایی شد و در ۲۰۱۶ آن را به عموم معرفی کردند ². بعدها فِلِستی‌ها به‌عنوان مردمی متمایز از میان رفتند، اما نام منطقه‌شان ماند.

هرودوت؛ «این بخش از سوریه تا مصر»

نخستین نویسندهٔ یونانی شناخته‌شده که این واژه را به کار برده هرودوت است، در نیمهٔ دوم قرن پنجم پیش از میلاد ⁷. در شرح حملهٔ سکاها، او محل رویارویی‌ با فرعون پسامتیک را «در آن بخش از سوریه که فلسطین نام دارد» می‌داند و سپس غارت معبد عسقلان را روایت می‌کند ¹⁶. در شمارش ناوگان خشایارشا می‌نویسد فنیقی‌ها «همراه با سوریانی که در فلسطین ساکن‌اند» سیصد کشتی فراهم می‌کنند و تصریح می‌کند: «این بخش از سوریه و همهٔ سرزمین تا مصر، فلسطین نام دارد» ¹.

این واژه برای هرودوت چه محدوده‌ای را در بر می‌گرفت؟ متخصصان هم‌نظر نیستند. به نظر لوئیس فلدمن (۱۹۹۰)، واژه در وهلهٔ اول به ساحلی اشاره می‌کند که فِلِستی‌ها در آن می‌زیستند، زیرا احتمالاً هرودوت تنها ساحل را می‌شناخت. نویسندگان یهودی چون فیلون و یوسفوس از «یهودیه» سخن می‌گفتند و «فلسطین» را برای ساحل فِلِستی به کار می‌بردند ⁶. در مقابل، دیوید جیکوبسن (۲۰۰۱) معتقد است پالایستینه در کاربرد یونانی و لاتینی اغلب کل سرزمین اسرائیل را در بر می‌گرفت. چنان‌که ارسطو در «فلسطین» از دریاچه‌ای شور می‌گوید که هیچ چیز در آن فرو نمی‌رود و نمی‌تواند جایی جز دریای مرده باشد ⁶.

یهودیهٔ رومی

روم این سرزمین را «یهودیه» می‌نامید. ابتدا در زمان هِرود پادشاهیِ دست‌نشانده بود. سپس، به روایت فلاویوس یوسفوس، پس از عزل پسرش آرخلائوس، «یهودیه به استان سوریه ملحق شد». کویرینیوس، سناتور رومی، برای سرشماری آمد و کوپونیوس، از طبقهٔ سواران روم، «اختیار عالی بر یهودیان» یافت ³. پونتیوس پیلاطس، یکی از جانشینان او، با وارد کردن نشان‌هایی مزین به تصویر امپراتور به اورشلیم بحرانی برانگیخت ¹⁷.

۱۳۲ تا ۱۳۵ میلادی؛ بارکوخبا، سرکوب و نام تازه

دومین شورش بزرگ در ۱۳۲ میلادی، در دوران هادریان، آغاز شد. منبع اصلی ما کاسیوس دیو، تاریخ‌نگار اوایل قرن سوم، است که نوشته‌اش در تلخیصی بیزانسی به دست ما رسیده است. او علت را چنین می‌داند: هادریان در اورشلیم «به جای شهری که ویران شده بود شهری بنیان گذاشت و آن را آیلیا کاپیتولینا نامید» و در محل معبد یهود، معبدی برای ژوپیتر ساخت. یهودیان «سکونت مردمان بیگانه در شهرشان را تحمل‌ناپذیر» دیدند ⁴. نامه‌های یافت‌شده از شمعون بارکوخبا نشان می‌دهد او از آوریل ۱۳۲ فرماندهی را در دست داشته است. آخرین پایگاهش، بتار، در زمستان ۱۳۵–۱۳۶ سقوط کرد ⁵.

به روایت دیو، در سرکوب شورش، پنجاه دژ و ۹۸۵ روستا ویران شد و ۵۸۰ هزار مرد در نبرد کشته شدند، جدا از کسانی که از گرسنگی و بیماری جان باختند؛ «چنان‌که تقریباً سراسر یهودیه ویران شد» ⁴⁵. این ارقام باستانی را باید با احتیاط خواند. تاریخ‌نگاران عهد باستان اغلب اعداد را گِرد یا بزرگ‌نمایی می‌کردند و متن هم فقط از طریق یک تلخیص‌کننده به ما رسیده است. با این حال، یافته‌های باستان‌شناسی روستاهای یهودیه گستردگی ویرانی را تأیید می‌کنند ⁵.

پس از این جنگ بود که نام استان یهودیه به‌صورت سوریا پالستینا در اسناد دیده می‌شود ⁵⁸. تفسیر سنتی که هنوز رایج‌ترین است، این را اقدامی تنبیهی می‌داند برای زدودن نام مردمی شکست‌خورده از نقشه ⁵. چند تاریخ‌نگار با احتیاط بیشتری داوری می‌کنند. لوئیس فلدمن می‌نویسد تنها شواهد غیرمستقیم هادریان را به این تغییر پیوند می‌دهد و «تاریخ دقیق وقوع آن نامعلوم است» ⁶. کاسیوس دیو که آیلیا کاپیتولینا را به‌تفصیل وصف می‌کند، از تغییر نام استان سخنی نمی‌گوید ⁴. خود نام هم تازه‌ساخته نبود؛ نویسندگان یونانی شش قرن بود که آن را به کار می‌بردند ¹⁶. آنچه قطعی است این است که «یهودیه» در قرن دوم به‌عنوان نام رسمی رومی از میان رفت و «فلسطین» جای آن را گرفت.

سه فلسطین بیزانسی و یک جُند عربی

از قرن چهارم، دستگاه اداری روم متأخر سرزمین را به سه استان تقسیم کرد: فلسطین اول، دوم و سوم. سومین استان، که سالوتاریس هم نام داشت، تا نِگِب و اردن امروزی امتداد داشت ⁷⁸. پس از فتح عربی (اورشلیم در ۶۳۸ سقوط کرد)، خلافت اموی در منطقه یک ناحیهٔ نظامی، جند فلسطین، ایجاد کرد که در شمالش جند اردن قرار داشت. جغرافی‌دانان عرب قرن دهم همچنان فلسطین را از استان‌های شام می‌شمردند ⁷⁸. به این ترتیب نام بی‌وقفه از یونانی به لاتین و سپس به عربی راه یافت.

عثمانیان؛ امپراتوری‌ای بدون استان «فلسطین»

از ۱۵۱۷ تا ۱۹۱۷، سرزمین بخشی از امپراتوری عثمانی بود و هیچ واحد اداری به نام فلسطین نداشت. مرکز و جنوب ابتدا تابع ولایت دمشق بودند. شمال (عکا، حیفا، نابلس) تابع ولایت بیروت بود. اورشلیم، غزه، حبرون و بئرشبع سنجق اورشلیم را تشکیل می‌دادند که در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم به واحدی مستقل تبدیل شد و مستقیماً از قسطنطنیه اداره می‌شد ⁸. دانشنامهٔ یهود این وضعیت را چنین خلاصه می‌کند: این سرزمین «در امپراتوری عثمانی، هنگامی که بخشی از استان سوریه بود، یک واحد اداری نبود» ⁸.

قیمومت بریتانیا؛ «فلسطین» و «ارض اسرائیل» روی تمبرهای یکسان

بریتانیا در ۱۹۲۰ ادارهٔ غیرنظامی را برقرار کرد و جامعهٔ ملل در ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ متن قیم‌نامه را تصویب کرد ⁸⁹. قیمومت از ۲۹ سپتامبر ۱۹۲۳ به اجرا درآمد ¹⁸. عنوان سند «قیم‌نامهٔ فلسطین» بود. مقدمه‌اش اعلامیهٔ ۱۹۱۷ را در حمایت از «برپایی یک کانون ملی در فلسطین برای ملت یهود» بازمی‌آورد. مادهٔ ۲۲ مقرر می‌کرد «انگلیسی، عربی و عبری زبان‌های رسمی فلسطین خواهند بود» ⁹.

این نام رسمی به سه زبان نوشته می‌شد. در مجموعهٔ تمبرهای مصور ۱۹۲۷ (آرامگاه راحیل، قبةالصخره، برج داوود و طبریه) نوشتهٔ عبری به صورت «پالستینا (א״י)» دیده می‌شود. دو حرف داخل پرانتز حروف اول اِرِتس ییسرائل، به معنی «سرزمین اسرائیل»، نام سنتی عبری آن سرزمین است ¹⁰. همین عبارت روی سکه‌ها و اسکناس‌های دوران قیمومت، از جمله سکهٔ یک میل ۱۹۲۷ و اسکناس یک لیرهٔ ۱۹۳۹ نیز دیده می‌شود ²¹.

در این چارچوب «فلسطینی» به هر ساکن سرزمین اطلاق می‌شد و در کاربرد نهادهای یهودی، پیش از همه به خود یهودیان. نام روزنامهٔ انگلیسی‌زبانی که گرشون آگرون در ۱۹۳۲ در اورشلیم تأسیس کرد، تا ۱۹۵۰ فلسطین پست بود و سپس به جروزالم پست تغییر کرد ¹¹. ارکستری که برونیسواف هوبرمان با ۷۵ نوازندهٔ یهودی از اروپا تشکیل داد، نخستین کنسرت خود را به رهبری توسکانینی در ۲۶ دسامبر ۱۹۳۶ با نام ارکستر فلسطین برگزار کرد. در ۱۹۴۸ نام آن به ارکستر فیلارمونیک اسرائیل تغییر یافت ¹². حدود ۳۰ هزار داوطلب یهودی از فلسطین در جنگ جهانی دوم در نیروهای بریتانیا خدمت کردند. بریگاد یهود که در سپتامبر ۱۹۴۴ تشکیل شد بیش از پنج هزار تن از آنان را در بر می‌گرفت ¹³. در همان حال، رهبران عرب سرزمین، از جمله امین الحسینی، مفتی اورشلیم، قیمومت و کانون ملی یهودی را که در آن پیش‌بینی شده بود رد می‌کردند (بنگرید به مفتی اورشلیم در دیدار با هیتلر).

منشورهای ۱۹۶۴ و ۱۹۶۸ سازمان آزادی‌بخش فلسطین

در اواخر دورهٔ عثمانی و در زمان قیمومت بریتانیا نیز دربارهٔ هویت ملی عربی فلسطینی بحث می‌شد ¹⁹²⁰. منشور ملی فلسطین که در ۱۹۶۴ هنگام تأسیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین به تصویب رسید، اعلام کرد «فلسطین میهنی عربی است» و فلسطینیان را «شهروندان عربی که تا ۱۹۴۷ به‌طور معمول در فلسطین زندگی می‌کردند» تعریف کرد. در ادامه می‌گفت «یهودیان فلسطینی‌تبار اگر بپذیرند وفادارانه و مسالمت‌آمیز در فلسطین زندگی کنند، فلسطینی شمرده می‌شوند». مادهٔ ۲۴ تصریح می‌کرد سازمان بر کرانهٔ باختری که آن زمان زیر حاکمیت اردن بود، و بر نوار غزه «هیچ‌گونه حاکمیت منطقه‌ای» اعمال نمی‌کند ¹⁴.

متن بازنگری‌شده در ژوئیهٔ ۱۹۶۸ سخت‌گیرانه‌تر شد: «فلسطین در مرزهایی که در دوران قیمومت بریتانیا داشت واحدی سرزمینی و تقسیم‌ناپذیر است» (مادهٔ ۲). تنها «یهودیانی که تا آغاز تهاجم صهیونیستی به‌طور معمول در فلسطین زندگی می‌کردند» فلسطینی شمرده می‌شوند (مادهٔ ۶) و «ادعای پیوندهای تاریخی یا مذهبی یهودیان با فلسطین» «ناسازگار با واقعیات تاریخ» اعلام می‌شود (مادهٔ ۲۰) ¹⁵. سازمان آزادی‌بخش فلسطین در مادهٔ ۲۰ اعلامیهٔ بالفور و قیم‌نامه را باطل اعلام می‌کند ¹⁵. این واژگان در دههٔ ۱۹۷۰ در سازمان ملل نیز به کار رفت (بنگرید به قطعنامهٔ ۳۳۷۹).

گاه‌شمار

• حدود ۱۱۸۰ پیش از میلاد — رامسس سوم با «مردمان دریا» از جمله پلست جنگید. فِلِستی‌ها در ساحل جنوبی شام ساکن شدند ².
• نیمهٔ دوم قرن پنجم پیش از میلاد — هرودوت نوشت بخشی از سوریه که تا مصر می‌رسد «فلسطین نام دارد» ¹⁷.
• آغاز قرن اول میلادی — یهودیه به استان سوریه پیوست و به کوپونیوس سپرده شد. کویرینیوس سرشماری کرد ³.
• ۱۳۲-۱۳۵/۱۳۶ — شورش بارکوخبا. دیو طرح بازسازی اورشلیم با نام آیلیا کاپیتولینا را به آغاز شورش پیوند می‌دهد ⁴. تاریخ تغییر نام استان هنوز محل اختلاف است ⁵⁶.
• قرن چهارم — سرزمین به فلسطین اول، دوم و سوم تقسیم شد ⁷⁸.
• ۶۳۸-۶۴۰ — فتح عربی؛ منطقه به جند فلسطین تبدیل شد ⁷⁸.
• ۱۵۱۷ — عثمانیان سرزمین را فتح کردند. تا ۱۹۱۷ استانی به نام «فلسطین» وجود نداشت ⁸.
• ۱۹۲۰ — بریتانیا ادارهٔ غیرنظامی را برقرار کرد ⁸.
• ۱۹۲۲-۰۷-۲۴ — جامعهٔ ملل متن قیم‌نامهٔ فلسطین را تصویب کرد. سه زبان رسمی تعیین شد ⁹. قیمومت در ۲۹ سپتامبر ۱۹۲۳ به اجرا درآمد ¹⁸.
• ۱۹۲۷-۰۶-۰۱ — نخستین تمبرهای مصور با عبارت «Palestine / Palestina (א״י) / Filastin» منتشر شدند ¹⁰.
• ۱۹۳۲-۱۹۴۴ — فلسطین پست (۱۹۳۲)، ارکستر فلسطین (۱۹۳۶) و بریگاد یهود (۱۹۴۴)؛ نهادهای یهودی نیز نام سرزمین را بر خود داشتند ¹¹¹²¹³.
• ۱۹۴۸-۰۵ — قیمومت پایان یافت و تأسیس کشور اسرائیل اعلام شد ⁸.
• ۱۹۶۴ — منشور ملی فلسطین تصویب و سازمان آزادی‌بخش فلسطین تأسیس شد ¹⁴.
• ۱۹۶۸-۰۷ — منشور بازنگری‌شده از «مرزهای دوران قیمومت» سخن گفت و پیوند یهودیان با سرزمین را انکار کرد ¹⁵.

منابع

1. Hérodote, Histoires, VII, 89 (et I, 105), trad. G. C. Macaulay, Lexundria, https://lexundria.com/hdt/7.89/mcly
2. Kristin Romey, « Discovery may reveal the origins of the Hebrew Bible's greatest villains », National Geographic, 10 juillet 2016, https://www.nationalgeographic.com/history/article/bible-philistine-israelite-israel-ashkelon-discovery-burial-archaeology-sea-peoples
3. Flavius Josèphe, Antiquités juives, XVIII, 1-10 (Quirinius, Coponius) et 55-56 (Pilate), trad. W. Whiston, Lexundria, https://lexundria.com/j_aj/18.1-18.10/wst
4. Cassius Dion, Histoire romaine, LXIX, 12-14 (abrégé), trad. E. Cary, Loeb 1925, LacusCurtius (université de Chicago), https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/69*.html
5. Jona Lendering, « Roman-Jewish Wars : Bar Kochba », Livius.org, https://www.livius.org/articles/concept/roman-jewish-wars/roman-jewish-wars-8/
6. David M. Jacobson, « When Palestine Meant Israel », Biblical Archaeology Review 27/3, mai-juin 2001 (version grand public de « Palestine and Israel », BASOR 313, 1999), citant Louis H. Feldman, « Some Observations on the Name of Palestine », Hebrew Union College Annual 61, 1990, https://library.biblicalarchaeology.org/article/when-palestine-meant-israel/
7. Glen W. Bowersock, « The Many Lives of Palestine » (recension de Nur Masalha, Palestine: A Four Thousand Year History, Zed Books, 2018), The New York Review of Books, 18 avril 2019, https://www.nybooks.com/articles/2019/04/18/nur-masalha-many-lives-palestine/
8. « Palestine », Encyclopedia.com (entrées de l'Encyclopaedia Judaica, de l'Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa [Don Peretz] et du Dictionary of the Israeli-Palestinian Conflict), https://www.encyclopedia.com/places/asia/israeli-political-geography/palestine
9. Société des Nations, « The Palestine Mandate », Londres, 24 juillet 1922, Avalon Project, Yale Law School, https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp
10. Zobbel, « Palestine : Pictorials 1927 » (catalogue philatélique : légendes et dates d'émission), https://www.zobbel.de/stamp/pal_09e.htm
11. « Jerusalem Post », Encyclopaedia Judaica, via Encyclopedia.com, https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/jerusalem-post
12. Orchestre philharmonique d'Israël, « History », https://www.ipo.co.il/en/about/history/
13. United States Holocaust Memorial Museum, « Jewish Brigade Group », Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-brigade-group
14. OLP, « The Original Palestine National Charter » (1964), texte reproduit par la Jewish Virtual Library, https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-original-palestine-national-charter-1964
15. Conseil national palestinien, « The Palestinian National Charter », 1er-17 juillet 1968, Avalon Project, Yale Law School, https://avalon.law.yale.edu/20th_century/plocov.asp
16. Hérodote I, 105, https://lexundria.com/hdt/1.105/mcly
17. Josèphe XVIII, 55–59, https://lexundria.com/j_aj/18.55-18.59/wst
18. SDN, constat de prise d’effet, https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-204395/
19. Rashid Khalidi, Palestinian Identity, https://www.jstor.org/stable/10.7312/khal15074.7
20. ICGS, histoire du mouvement national, https://icgs.org.il/en/publications/were-the-palestinians-invented/
21. Palestine Currency Board, pièce de 1 mil de 1927 et billet de 1 livre de 1939, reproductions des spécimens A et B, https://www.palestinianhistory.org/currency

چکیده در ۳۰ ثانیه

اگر برای خواندن مقاله فرصت ندارید، نکات اصلی را اینجا بخوانید و پیوند آن را به اشتراک بگذارید.

1. نام از فِلِستی‌ها گرفته شده که در اواخر قرن سیزدهم یا اوایل قرن دوازدهم پیش از میلاد در ساحل میان غزه و اشدود ساکن شدند.
2. هرودوت در قرن پنجم پیش از میلاد بخشی از سوریه تا مصر را «فلسطین» خواند. رومیان تا شورش بارکوخبا (۱۳۲–۱۳۵ میلادی) سرزمین را «یهودیه» می‌نامیدند.
3. قیمومت بریتانیا در ۱۹۲۳ به اجرا درآمد. منشور سازمان آزادی‌بخش فلسطین در ۱۹۶۴ تعریفی سیاسی از هویت فلسطینی به دست داد.

اشتراک‌گذاری WhatsApp Telegram X Facebook E-mail کپی کردن پیوند دریافت خلاصهٔ تصویری

اشتباهی دیده‌اید؟ جای منبعی خالی است؟ به ما بنویسید : اشتباه را اصلاح می‌کنیم و اصلاحیه را در مقاله می‌آوریم.