«پروتکل‌های بزرگان صهیون»؛ سرگذشت پرانتشارترین متن جعلی تاریخ

کتابی چند ده صفحه‌ای ادعا می‌کند صورت‌جلسهٔ نشست‌هایی محرمانه را بازگو می‌کند که در آن «بزرگان صهیون» برای سلطه بر جهان نقشه می‌کشند. نه آن نشست‌ها هرگز برگزار شد و نه چنین بزرگانی وجود داشتند. متن از کنار هم گذاشتن بخش‌هایی دزدیده‌شده از هجونامه‌ای فرانسوی در ۱۸۶۴ ساخته شده که حتی از یهودیان نام نمی‌برد ¹³. این موضوع از ۱۹۲۱ به اثبات رسیده است. با این همه، حزب نازی «پروتکل‌های بزرگان صهیون» را تجدید چاپ کرد، در مصر براساس آن سریال تلویزیونی ساختند، منشور بنیان‌گذاری حماس به آن استناد کرد و در ژانویهٔ ۲۰۲۲ هنوز در فهرست چند کتاب‌فروشی بزرگ اینترنتی بود ¹²¹²¹⁴. این پرونده سرگذشت ساختن، افشای جعلی بودن و دوام آوردن پرانتشارترین نوشتهٔ جعلی یهودستیزانهٔ تاریخ معاصر را پی می‌گیرد.

سن‌پترزبورگ، ۱۹۰۳؛ نخستین انتشار

قدیمی‌ترین انتشار شناخته‌شدهٔ پروتکل‌ها به ۱۹۰۳ بازمی‌گردد. در اوت و سپتامبر، متن به‌صورت دنباله‌دار در زنامیا («پرچم»)، روزنامهٔ پاول کروشوان در سن‌پترزبورگ، چاپ شد ¹². کروشوان فعال یهودستیز شناخته‌شده‌ای بود. در آوریل همان سال، مقالات یکی دیگر از روزنامه‌هایش به آغاز کشتار کیشینف دامن زده بود که بیش از چهل کشته بر جا گذاشت ¹². بعضی تاریخ‌نگاران احتمال می‌دهند او نویسنده یا یکی از نویسندگان متن بوده باشد ¹.

با این حال نسخهٔ دیگری بود که در جهان منتشر شد. در ۱۹۰۵ سرگئی نیلوس، نویسندهٔ عارف‌مسلک ارتدوکس، پروتکل‌ها را در پیوست کتاب خود بزرگ در کوچک: ظهور دجال و فرمانروایی شیطان بر زمین منتشر کرد. نیلوس یهودیان را کارگزاران نیروهای شیطانیِ در پی نابودی جهان معرفی می‌کرد ¹². همین نسخه بارها تجدید چاپ و سپس به ده‌ها زبان ترجمه شد ¹⁴.

در رشته‌ای از «پروتکل‌ها»، سخنرانی بی‌نام شرح می‌دهد که چگونه گروهی کوچک و پنهانی با دست‌کاری مطبوعات، امور مالی، احزاب، جنگ‌ها و انقلاب‌ها حکومتی جهانی برپا می‌کند. نه نامی در کار است، نه تاریخی و نه مکانی. متن فقط ادعا می‌کند، بی‌آنکه چیزی را ثابت کند.

سرقت ادبی از موریس ژولی (۱۸۶۴) و هرمان گوتشه (۱۸۶۸)

مدرک تعیین‌کننده از لندن رسید. در ۱۶، ۱۷ و ۱۸ اوت ۱۹۲۱، تایمز سه مقاله از خبرنگارش در قسطنطنیه، فیلیپ گریوز، منتشر کرد. بعدتر هر سه با عنوان «حقیقت دربارهٔ پروتکل‌ها: یک جعل ادبی» در جزوه‌ای گرد آمد ³. گریوز در قسطنطنیه نسخه‌ای از گفت‌وگوی ماکیاولی و مونتسکیو در دوزخ یافته بود؛ هجونامه‌ای که موریس ژولی، وکیل فرانسوی، در ۱۸۶۴ علیه رژیم ناپلئون سوم منتشر کرده بود ³⁴. گریوز با چاپ دو متن در ستون‌های کنار هم نشان داد که بخش‌هایی کامل از پروتکل‌ها، کلمه‌به‌کلمه یا با تغییری جزئی، از گفتاری رونویسی شده که ژولی در دهان ماکیاولی گذاشته بود. جایی که ژولی از فرانسه و ناپلئون سوم نوشته بود، جاعل «جهان» و «یهودیان» را جایگزین کرده بود ⁴. در گفت‌وگو حتی یک کلمه دربارهٔ یهودیان نیست ¹². تایمز نتیجه گرفت با «جعلی ناشیانه» (clumsy forgery) روبه‌روست ². ژولی بابت همان هجونامه دو سال زندانی شده بود ⁴.

یک سال پیش‌تر، در ۱۹۲۰، لوسین ولف، روزنامه‌نگار بریتانیایی، از مأخذ دومی نیز نام برده بود: فصلی از رمان بیاریتس (۱۸۶۸) نوشتهٔ هرمان گوتشه، کارمند سابق پست و خبرچین پلیس پروس. یکی از فصل‌های این رمان نیز الگوی پروتکل‌ها بوده است ¹². پس پروتکل‌ها از دو متن وام گرفته‌اند: ساختار و جمله‌ها از ژولی و ایده‌هایی از گوتشه ¹².

چه کسی متن را ساخت؟ نظر تاریخ‌نگاران

اثبات سرقت ادبی به این پرسش پاسخ نمی‌دهد که چه کسی و چه زمانی قطعه‌ها را کنار هم گذاشت. دو روایت رقیب وجود دارد.

روایت نخست که شهرت بیشتری یافته، جعل را به اوخرانا، پلیس سیاسی تزار، و شعبهٔ پاریس آن به ریاست پیوتر راچکوفسکی نسبت می‌دهد. در نوامبر ۱۹۹۹، میخائیل لپخین، تاریخ‌نگار روس، در نشریهٔ لکسپرس اعلام کرد که جاعل را با استفاده از بایگانی‌های شوروی شناسایی کرده است. به گفتهٔ او، ماتوی گولووینسکی (۱۸۶۵–۱۹۲۰)، روزنامه‌نگاری که در پاریس برای راچکوفسکی کار می‌کرد، متن را «در پایان ۱۹۰۰ یا در ۱۹۰۱» نوشته بود تا تزار را قانع کند نوسازی روسیه توطئه‌ای یهودی است ⁴⁵. در دادگاه برن در ۱۹۳۴ نام گولووینسکی مطرح شده بود و مدت‌ها پیش از آن شاهدخت کاترین رادزیویل هم از او نام برده بود. شهادت او نادرست و فاقد مدرک دانسته می‌شود ⁴.

روایت دوم سرنخ پاریس را زیر سؤال می‌برد. میشائل هاگمایستر، تاریخ‌نگار، شواهد ارائه‌شده برای نسبت دادن جعل به راچکوفسکی و گولووینسکی را ناکافی می‌داند ⁶. چزاره دِ میکلیس، متن‌شناس، با استناد به نخستین چاپ‌های روسی از این دیدگاه دفاع می‌کند که متن در روسیه نوشته شده است ⁶⁷.

هیچ تاریخ‌نگار معتبری در این باره تردید ندارد که متن جعلی و حاصل سرقت ادبی است و در آستانهٔ قرن بیستم در محافل یهودستیز امپراتوری روسیه ساخته شده است.

هنری فورد و روس‌های سفید؛ انتشار جهانی (۱۹۱۹–۱۹۲۲)

در جنگ داخلی روسیه (۱۹۱۸–۱۹۲۱)، ارتش‌های سفید پروتکل‌ها را چاپ می‌کردند، در حالی که کشتارهای یهودستیزانه، به‌ویژه در اوکراین، ده‌ها هزار کشته بر جا می‌گذاشت ². مهاجران متن را به اروپا بردند. نخستین نسخهٔ خارجی در ۱۹۱۹ در آلمان منتشر شد و در ۱۹۲۰ نسخه‌هایی در فرانسه، انگلستان، آمریکا و ژاپن به چاپ رسید. این بار کتاب را به‌عنوان توضیح انقلاب بلشویکی عرضه کردند ¹². حزب نازی در ۱۹۲۹ حقوق انتشار نسخهٔ آلمانی را خرید ²¹¹.

در آمریکا، هنری فوردِ خودروساز مهم‌ترین مروج متن بود. در ۲۲ مه ۱۹۲۰ هفته‌نامهٔ او دیربورن ایندیپندنت مجموعه‌ای به نام «یهودی بین‌المللی: مشکل جهان» را آغاز کرد که در نهایت ۹۱ مقاله داشت. در ۲۴ ژوئیه نیز «درآمدی بر پروتکل‌های یهودی» را چاپ کرد ²⁸. مقالات با عنوان یهودی بین‌المللی در قالب کتاب گرد آمدند، بیش از ۵۰۰ هزار نسخه فروش رفت و دست‌کم به شانزده زبان ترجمه شدند. تا ۱۹۲۲ نسخهٔ آلمانی به چاپ بیست‌ویکم رسید ¹⁸. پس از شکایت آرون ساپیرو، وکیل، از فورد به اتهام افترا، فورد در ۸ ژوئیهٔ ۱۹۲۷ عذرخواهی‌اش را در مطبوعات منتشر کرد و روزنامه‌اش را بست. ناشران خارجی به درخواستش برای جمع‌آوری کتاب اعتنایی نکردند ²⁸. در ۱۹۳۸ هیتلر دستور داد نشان صلیب بزرگ عقاب آلمان را به فورد بدهند ⁸. در پروندهٔ یهودستیزی در آمریکا پیش از هولوکاست به این ماجرا پرداخته‌ایم.

نازی‌ها؛ از «نبرد من» تا کلاس درس

در آلمان، متن از محافل مهاجران روس به جنبش ناسیونال‌سوسیالیست راه یافت. آلفرد روزنبرگ، ایدئولوگ حزب، در ۱۹۲۳ تفسیری با عنوان پروتکل‌های بزرگان صهیون و سیاست جهانی یهود منتشر کرد و از این راه هیتلر با متن آشنا شد ². در ۱۹۲۵ هیتلر در نبرد من نوشت که پروتکل‌ها «ماهیت و فعالیت» ملت یهود را آشکار می‌کنند و از «اهداف نهایی‌اش» پرده برمی‌دارند ¹².

پس از به قدرت رسیدن نازی‌ها در ۱۹۳۳، استفاده از متن رسمیت یافت. روزنامهٔ یولیوس اشترایشر، دِر اشتورمر، مطالب صفحهٔ نخستش را از آن می‌گرفت ². در نوامبر ۱۹۳۴، برنهارت روست، وزیر آموزش، کتاب روزنبرگ دربارهٔ پروتکل‌ها را به فهرست کتاب‌های مدارس دولتی آلمان افزود ⁹. در ۱۹۳۸ چاپ بیست‌ودوم آلمانی منتشر شد. ناشر حزب نازی در ۱۹۲۹ حقوق آن را خریده بود. مقدمهٔ چاپ ۱۹۳۸ از این جعل برای توجیه قوانین نورنبرگ استفاده کرد ²¹¹. در ۱۹۴۳، هنگامی که میلیون‌ها یهودی به قتل رسیده بودند، مقام‌های آلمانی همچنان پروتکل‌ها را به روسی، اوکراینی و بلاروسی و نیز در فرانسه، بلژیک و لهستان اشغالی منتشر می‌کردند. همان سال امین الحسینی، مفتی اورشلیم، مضامین آن را در برنامه‌های عربی رادیو برلین تکرار کرد ² (بنگرید به پروندهٔ مفتی اورشلیم در دیدار با هیتلر).

دادگاه برن (۱۹۳۳–۱۹۳۷)؛ دادگاه چه حکمی داد و دربارهٔ چه چیزی حکم نداد؟

در ژوئن ۱۹۳۳ در گردهمایی «جبههٔ ملی»، حزب راست افراطی سوئیس، نسخه‌هایی از پروتکل‌ها در برن توزیع شد. سازمان‌های یهودی سوئیس براساس قانون برن دربارهٔ «ادبیات مبتذل» (Schundliteratur) شکایت کردند. شاهدانی از میان مهاجران روس آمدند و آلمان نازی هزینهٔ دفاع را تأمین کرد ¹¹⁰.

در ۱۴ مه ۱۹۳۵، والتر مایر، قاضی پرونده، حکم داد که پروتکل‌ها متنی جعلی، سرقت ادبی و مصداق ادبیات مبتذل‌اند. دو متهم، تئودور فیشر و سیلویو شنل، به‌ترتیب به پرداخت ۵۰ و ۲۰ فرانک جریمه محکوم شدند و سه نفر دیگر تبرئه شدند ⁹¹⁰. قاضی توضیح داد: «مجازاتی سبک می‌دهم، چون نمی‌خواهم از آن‌ها شهید بسازم» و ابراز امیدواری کرد «روزی برسد که دیگر کسی نفهمد چه‌طور ممکن بود پروتکل‌ها را جدی بگیرند» ⁹.

وکلای مدافع تجدیدنظر خواستند. در ۱ نوامبر ۱۹۳۷، دادگاه تجدیدنظر کانتون برن (اوبرگریشت) هر دو محکوم را تبرئه کرد ¹⁰¹¹. دستگاه تبلیغاتی نازی این رأی را اعادهٔ اعتبار متن قلمداد کرد؛ ازاین‌رو باید در بیان دامنهٔ آن دقیق بود ¹¹. تنها پرسش در تجدیدنظر این بود که آیا پروتکل‌ها مشمول عنوان حقوقی ادبیات مبتذل می‌شوند یا نه. پاسخ دادگاه منفی بود ¹⁰. اصالت سند دوباره بررسی نشد و تشخیص دادگاه در ۱۹۳۵ مبنی بر جعلی بودن آن نیز نقض نشد. رأی تجدیدنظر به عنوان کیفری مربوط بود، نه به وقایع ¹⁰. میشائل هاگمایستر، تاریخ‌نگاری که کتابی به این محاکمه اختصاص داده، تأکید می‌کند که روایت اوخرانا با این محاکمه به «روایت معیار» بدل شد، حال آنکه مبنایش شهادت مهاجران روس بود که به نظر او ارزش اثباتی ندارند ⁶.

پس از ۱۹۴۵؛ خاورمیانه، منشور حماس و تلویزیون

شکست نازیسم به عمر متن پایان نداد؛ میدان انتشارش عوض شد. نخستین ترجمهٔ عربی از ۱۹۲۵ در دمشق دست‌به‌دست می‌شد ¹². پس از ۱۹۴۸ پروتکل‌ها به ابزار تبلیغات ضداسرائیلی تبدیل شد: چاپ در کراچی در ۱۹۶۹، اهدای نسخه‌هایی به مهمانان رسمی ملک فیصل، پادشاه عربستان سعودی، در اوایل دههٔ ۱۹۷۰، و انتشار نسخهٔ انگلیسی در ایران در ۱۹۸۵ ¹².

در ۱۸ اوت ۱۹۸۸ حماس منشور بنیان‌گذاری خود را منتشر کرد. مادهٔ ۳۲ ادعا می‌کند «صهیونیسم جهانی» پس از فلسطین می‌خواهد «از نیل تا فرات» و سپس فراتر از آن گسترش یابد و نتیجه می‌گیرد: «نقشهٔ آن‌ها در «پروتکل‌های بزرگان صهیون» آمده است و رفتار کنونی‌شان بهترین گواه گفتهٔ ماست» (Their plan is embodied in the "Protocols of the Elders of Zion", and their present conduct is the best proof of what we are saying) ¹². مادهٔ ۲۲ الگوی همان متن را تکرار می‌کند: «با پولشان رسانه‌های جهان، خبرگزاری‌ها، مطبوعات و انتشاراتی‌ها را در اختیار گرفتند» و انقلاب فرانسه، انقلاب کمونیستی و دو جنگ جهانی را به آن‌ها نسبت می‌دهد ¹². در ۲۰۱۷ حماس «سند اصول و سیاست‌های کلی» تازه‌ای منتشر کرد ¹².

در نوامبر ۲۰۰۲، در ماه رمضان، نخست شبکهٔ خصوصی مصری دریم‌تی‌وی و سپس تلویزیون دولتی مصر مجموعهٔ ۴۱ قسمتی سوار بی‌مرکب را پخش کردند. محمد صبحی از نویسندگان و بازیگران آن بود. قهرمان داستان پروتکل‌ها را پیدا می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که دشمن واقعی‌اش اشغالگران بریتانیایی نیستند، بلکه صهیونیست‌ها هستند ²¹³. در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۲، سنای آمریکا قطعنامهٔ ۳۶۶ را با اجماع و بدون مخالفت تصویب کرد. از جمله خواسته‌های آن این بود که مصر مانع پخش برنامه‌های اعتباربخش به پروتکل‌ها از شبکه‌های دولتی‌اش شود ¹⁶. قاهره پاسخ داد که سریال یهودستیزانه نیست. صبحی گفت از دید آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها، برنامه‌ای که او ساخته باشد به اندازهٔ «یک سلاح هسته‌ای» اثر دارد ²¹³. در ۲۰۰۵، یک چاپ سوری با مجوز وزارت اطلاع‌رسانی، حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ را به «بزرگان صهیون» نسبت داد ¹².

فروش اینترنتی به روایت گزارش‌های ۲۰۲۲

متن اکنون در مالکیت عمومی است و با چند کلیک پیدا می‌شود. در ژانویهٔ ۲۰۲۲، جروزالم پست گزارش داد که بارنز اند نوبل، والمارت، بوک دپازیتوری، ثریفت بوکس و هادسن بوکس «ده‌ها نسخهٔ مختلف» از آن می‌فروشند. معرفی کتاب در بارنز اند نوبل می‌گفت «اگر متن اصیل باشد»، خواننده را به زیر نظر گرفتن امور جهان فرامی‌خواند ¹⁴. در بریتانیا کتاب‌فروشی بلک‌ولز آن را با معرفی‌نامه‌ای عرضه کرد که می‌گفت «پیامش را نه تأیید می‌کند و نه رد». پس از صدها اعتراض در شبکه‌های اجتماعی، بلک‌ولز در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۲۲ کتاب را حذف کرد و توضیح داد معرفی‌نامه را خودکار از ناشر دریافت کرده بود. بارنز اند نوبل هم در روزهای بعد چنین کرد ¹⁴. در ۱۹۹۳، دادگاهی در روسیه متن را جعلی و انتشار آن را یهودستیزانه دانسته بود. با این حال، در ۲۰۲۴ گزارشی از وزارت خارجهٔ آمریکا اعلام کرد که پروتکل‌ها هنوز در روسیه «نفوذ قابل توجهی» دارند ². موزهٔ یادبود هولوکاست واشنگتن، که از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۸ نمایشگاهی با عنوان «دروغی خطرناک» به این موضوع اختصاص داد، می‌گوید متن امروز «به‌صورت چاپی، در تلویزیون، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی» دست‌به‌دست می‌شود ¹².

در فرانسه پیر آندره تاگیف سه پژوهش (۱۹۹۲، ۲۰۰۴ و ۲۰۲۴) به آن اختصاص داده است. توجه او بیش از خاستگاه متن معطوف به چگونگی دریافت آن است: چرا مردم باورش می‌کنند و چه استفاده‌ای از آن می‌برند ¹⁵. پیش‌تر، نورمن کوهن در مجوز نسل‌کشی افسانهٔ توطئهٔ جهانی یهود را یکی از زمینه‌های فکری هولوکاست توصیف کرده بود ¹⁵.

گاه‌شمار

• ۱۸۶۴ — موریس ژولی گفت‌وگوی ماکیاولی و مونتسکیو در دوزخ، هجونامه‌ای علیه ناپلئون سوم، را منتشر کرد و به دو سال حبس محکوم شد ⁴.
• ۱۸۶۸ — هرمان گوتشه رمان بیاریتس را منتشر کرد که در یکی از فصل‌هایش نشستی محرمانه از یهودیان در گورستان پراگ به تصویر کشیده می‌شود ¹².
• آوریل ۱۹۰۳ — مطبوعات پاول کروشوان به کشتار یهودیان کیشینف دامن زدند ¹².
• اوت-سپتامبر ۱۹۰۳ — پروتکل‌ها برای نخستین بار به‌صورت دنباله‌دار در زنامیا در سن‌پترزبورگ منتشر شدند ¹².
• ۱۹۰۵ — سرگئی نیلوس پروتکل‌ها را در پیوست بزرگ در کوچک منتشر کرد ¹².
• ۱۹۱۹ — نخستین چاپ به زبانی خارجی در آلمان منتشر شد. حزب نازی در ۱۹۲۹ حقوق آن را خرید ².
• ۲۲ مه ۱۹۲۰ — مجموعهٔ «یهودی بین‌المللی» در دیربورن ایندیپندنت هنری فورد آغاز شد ⁸.
• ۱۶-۱۸ اوت ۱۹۲۱ — تایمز لندن سه مقالهٔ فیلیپ گریوز را منتشر کرد که سرقت ادبی از نوشتهٔ ژولی را ثابت می‌کرد ³.
• ۱۹۲۵ — هیتلر در نبرد من به پروتکل‌ها استناد کرد. نخستین ترجمهٔ عربی در دمشق منتشر شد ¹².
• نوامبر ۱۹۳۴ — روست، وزیر آموزش، تفسیر روزنبرگ را وارد فهرست کتاب‌های مدارس آلمان کرد ⁹.
• ۱۴ مه ۱۹۳۵ — حکم دادگاه برن: جعل، سرقت ادبی و ادبیات مبتذل ⁹¹⁰.
• ۱ نوامبر ۱۹۳۷ — دادگاه تجدیدنظر برن متهمان را فقط به‌دلیل انطباق نداشتن عنوان حقوقی تبرئه کرد. جعلی بودن متن مورد بازنگری قرار نگرفت ¹⁰¹¹.
• ۱۹۴۳ — آلمانی‌ها نسخه‌هایی به روسی، اوکراینی و بلاروسی منتشر کردند و مفتی در رادیو برلین به مضامین متن پرداخت ².
• ۱۸ اوت ۱۹۸۸ — مادهٔ ۳۲ منشور حماس به پروتکل‌ها استناد کرد ¹².
• نوامبر ۲۰۰۲ — تلویزیون مصر مجموعهٔ ۴۱ قسمتی سوار بی‌مرکب را پخش کرد ²¹³.
• ۲۶ ژانویه ۲۰۲۲ — پس از اعتراض‌ها ابتدا بلک‌ولز و سپس بارنز اند نوبل کتاب را از وب‌سایت‌های خود برداشتند ¹⁴.

منابع

1. United States Holocaust Memorial Museum, « Protocols of the Elders of Zion », Holocaust Encyclopedia, mis à jour 2026, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/protocols-of-the-elders-of-zion ; panneau de l'exposition « A Dangerous Lie » (2006-2018), https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/photo/a-dangerous-lie-the-protocols-of-the-elders-of-zion-exhibition
2. United States Holocaust Memorial Museum, « Protocols of the Elders of Zion: Key Dates », Holocaust Encyclopedia, 19 novembre 2024, https://encyclopedia.ushmm.org/narrative/10552/en
3. The Times (Londres), The Truth about « The Protocols »: A Literary Forgery (réimpression des articles des 16, 17 et 18 août 1921), Londres, 1921, Internet Archive, https://archive.org/details/truthaboutthepro00londiala ; page du 17 août 1921 reproduite par l'USHMM, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/artifact/the-times-august-17-1921
4. Éric Conan, « Les secrets d'une manipulation antisémite », L'Express, 16 novembre 1999, reproduit sur PHDN, http://www.phdn.org/antisem/protocoles/origines.html
5. Jewish Telegraphic Agency, « Author of anti-Semitic "Protocols" identified », 23 novembre 1999, https://www.jta.org/1999/11/23/lifestyle/author-of-anti-semitic-protocols-identified
6. Michael Hagemeister, « The Protocols of the Elders of Zion in court: the Bern trials, 1933-1937 », dans The Global Impact of the Protocols of the Elders of Zion, Routledge, 2011, https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203814291-25/protocols-elders-zion-court-bern-trials-1933%E2%88%921937-michael-hagemeister ; compte rendu de sa conférence de Cambridge du 4 novembre 2014, https://www.cambridgeclarion.org/journal/hagemeister_protocols_4nov2014.html
7. Cesare G. De Michelis, The Non-Existent Manuscript: A Study of the Protocols of the Sages of Zion, University of Nebraska Press, 2004 (éd. originale italienne 1998), notice Open Library, https://openlibrary.org/isbn/9780803217270
8. United States Holocaust Memorial Museum, « Antisemitism and Henry Ford's "International Jew" », Holocaust Encyclopedia, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-and-henry-fords-international-jew
9. Jewish Telegraphic Agency, « Reich Officials Put Protocols on School List », 11 novembre 1934, https://www.jta.org/archive/reich-officials-put-protocols-on-school-list ; « Brand "Protocols" False », 15 mai 1935, https://www.jta.org/archive/brand-protocols-false ; « "Protocols" False, Court Rules, Blasting 30-year-old Myth », 15 mai 1935, https://www.jta.org/archive/protocols-false-court-rules-blasting-30-year-old-myth
10. Wiener Library (Université de Tel-Aviv), collection Hadassa Ben-Itto, « Acquittal in the Bernese Zionist trial II – no trash literature according to law » (coupures de presse, novembre-décembre 1937), portail EHRI, https://portal.ehri-project.eu/units/il-002820-9932929395004146-9932984996604146 ; « 90 Years Since the Berne Trials », https://en-cenlib.tau.ac.il/node/2206
11. German Propaganda Archive (Calvin University), introduction de la 22e édition nazie des Protocoles (Die Geheimnisse der Weisen von Zion, Eher Verlag, 1938), traduction et note de Randall Bytwerk, https://research.calvin.edu/german-propaganda-archive/protocols.htm
12. Avalon Project (Yale Law School), « Hamas Covenant 1988: The Covenant of the Islamic Resistance Movement », 18 août 1988, https://avalon.law.yale.edu/21st_century/hamas.asp ; extraits et note sur le document de 2017, Federation of American Scientists, https://irp.fas.org/world/para/docs/880818a.htm
13. Sarah Gauch, « Egyptian TV "Knight" crusades against US, Jews », The Christian Science Monitor, 22 novembre 2002, https://www.csmonitor.com/2002/1122/p07s02-wogi.html ; Voice of America, éditorial « Egyptian Television Series », 23 novembre 2002, https://editorials.voa.gov/a/a-41-a-2002-11-23-3-1-83035762/1477652.html
14. Michael Starr, « "Elders of Zion" book being sold by top booksellers », The Jerusalem Post, 26 janvier 2022, https://www.jpost.com/diaspora/antisemitism/article-694559 ; Jewish News, « UK bookstore removes Protocols from sale after outcry from Jewish leaders », 26 janvier 2022, https://www.jewishnews.co.uk/uk-bookstore-removes-protocols-from-sale-after-outcry-from-jewish-leaders/ ; JTA/Forward, « Barnes & Noble removes "The Protocols of the Elders of Zion" from its site », janvier 2022, https://forward.com/fast-forward/481606/barnes-amp-noble-removes-the-protocols-of-the-elders-of-zion-from-its-site/
15. Pierre-André Taguieff, Les Protocoles des sages de Sion, des origines à nos jours, entretien avec Roman Bornstein, Hermann, 2024, notice BnF, https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb474234084 ; bibliographie de l'auteur (éditions de 1992 et 2004, Berg International), https://leddv.fr/?p=6853 ; Norman Cohn, Warrant for Genocide, rééd. Serif, notice Publishers Weekly, https://www.publishersweekly.com/978-1-897959-25-1
16. Sénat des États-Unis, résolution 366, Congressional Record du 20 novembre 2002, p. S11790–11791, https://www.govinfo.gov/content/pkg/CREC-2002-11-20/pdf/CREC-2002-11-20-pt2-PgS11790-2.pdf

چکیده در ۳۰ ثانیه

اگر برای خواندن مقاله فرصت ندارید، نکات اصلی را اینجا بخوانید و پیوند آن را به اشتراک بگذارید.

1. اوت و سپتامبر ۱۹۰۳، روزنامهٔ زنامیای پاول کروشوان در سن‌پترزبورگ پروتکل‌ها را دنباله‌دار چاپ کرد. نیلوس در ۱۹۰۵ آن‌ها را به کتابی دربارهٔ دجال افزود.
2. ۱۶ تا ۱۸ اوت ۱۹۲۱، تایمز رونویسی از هجونامهٔ ۱۸۶۴ ژولی علیه ناپلئون سوم را ثابت کرد؛ اثری بی‌اشاره به یهودیان. ۱۴ مه ۱۹۳۵ دادگاه برن حکم به جعل و سرقت ادبی داد.
3. فورد از ۱۹۲۰ متن جعلی را در آمریکا رواج داد. ناشری نازی در ۱۹۳۸ چاپ بیست‌ودوم آلمانی را منتشر کرد. منشور ۱۹۸۸ حماس به آن استناد کرد.

اشتراک‌گذاری WhatsApp Telegram X Facebook E-mail کپی کردن پیوند دریافت خلاصهٔ تصویری

اشتباهی دیده‌اید؟ جای منبعی خالی است؟ به ما بنویسید : اشتباه را اصلاح می‌کنیم و اصلاحیه را در مقاله می‌آوریم.